Nỗi sợ chết

Trước khi đạt đến sự giải thoát ấy, chúng ta có thể thực hành nhiều phương pháp để đặt nền tảng cho trí tuệ, đồng thời từng bước làm vơi đi nỗi sợ hãi trước cái chết. Điều quan trọng không phải là cố gắng xua đuổi nỗi sợ, mà là học cách nhận diện, thấu hiểu và chuyển hóa nó.

Nỗi sợ chết thường hòa lẫn với nỗi sợ về những điều có thể xảy ra trước khi chết. Chẳng hạn, chúng ta sợ mất trí nhớ, mất khả năng nhận biết bản thân, không còn là con người mà mình từng nghĩ mình là, hoặc không còn được người khác nhận ra như trước. Theo một nghĩa nào đó, sự mất mát ấy có thể đến trước khi thân thể thực sự qua đời.

Vì vậy, chăm sóc sức khỏe, duy trì những thói quen sinh hoạt lành mạnh và hạn chế các yếu tố nguy cơ dẫn đến suy giảm trí nhớ, trong khả năng có thể, cũng là những cách giúp chúng ta giảm bớt phần nào nỗi lo âu. Khi biết chăm sóc thân tâm đúng mức, chúng ta có thêm sự vững vàng để đối diện với những thay đổi không thể tránh khỏi của đời sống.

Nỗi sợ chết cũng thường gắn liền với nỗi sợ đau đớn về thể xác. Việc tập đối diện với những cảm giác khó chịu nhẹ, trong giới hạn an toàn và khả năng chịu đựng của mình, có thể giúp chúng ta dần bớt sợ hãi. Chúng ta học cách quan sát cảm giác thay vì lập tức phản ứng bằng sự chống đối, lo lắng hoặc mong muốn nó phải biến mất.

Biết phân biệt giữa cơn đau và sự chống đối đối với cơn đau có thể làm thay đổi sâu sắc cách chúng ta sống. Cơn đau là một cảm giác, còn sự chống đối là phản ứng của tâm trước cảm giác ấy. Thiền định chính là cơ hội để chúng ta trực tiếp quan sát và nhận ra sự khác biệt này. Khi tâm bớt chống đối, chúng ta có thể không còn phải chịu đựng thêm những khổ đau do chính phản ứng của mình tạo ra.

Nỗi sợ chết, xét cho cùng, cũng là nỗi sợ mất mát. Chúng ta sợ mất thân thể, những người thân yêu, các mối quan hệ, tài sản, ký ức và tất cả những gì mình từng gắn bó. Nhưng trong đời sống hằng ngày, sự mất mát và đổi thay vẫn đang diễn ra không ngừng, dù chúng ta có nhận ra hay không.

Nếu thường xuyên quan sát những đổi thay nhỏ bé ấy, chúng ta sẽ dần học được cách chấp nhận sự vô thường. Một ngày trôi qua, một cảm xúc tan biến, một cuộc gặp gỡ kết thúc, một điều quen thuộc không còn như trước. Khi hiểu rằng không có gì tồn tại mãi trong cùng một trạng thái, chúng ta sẽ từng bước bớt sợ hãi trước sự mất mát lớn lao nhất là cái chết.

Việc thường xuyên tụng đọc và quán chiếu những bài kinh, bài kệ liên quan đến cái chết cũng có thể đem lại lợi ích. Có lẽ chúng ta đều quen thuộc với lời quán niệm: “Ta có cái chết là điều tự nhiên, không thể vượt thoát khỏi cái chết”. Đây không phải lời nhắc nhở nhằm khiến chúng ta bi quan, mà là sự thừa nhận một sự thật bình thường, tự nhiên và không thể tránh khỏi đối với tất cả chúng sinh.

Hãy để sự thật ấy từ từ thấm sâu vào tâm mình. Đừng chỉ hiểu cái chết bằng suy nghĩ, mà hãy học cách nhìn nhận nó bằng trí tuệ và sự tỉnh thức. Việc thực hành niệm chết (maraṇānussati) một cách có hệ thống sẽ giúp chúng ta dần chấp nhận sự thật ấy sâu sắc hơn. Khi biết rằng đời sống mong manh và hữu hạn, chúng ta cũng học được cách trân quý hiện tại, sống có ý nghĩa hơn và từng bước buông bỏ những chấp thủ khiến mình sợ hãi.