Lịch sử chùa Thắng Nghiêm Quốc Tự

Có những ngôi chùa không chỉ đơn thuần là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh của nhân dân, mà bản thân nó đã trở thành một chứng nhân lịch sử, một biểu tưởng bất khuất cho tinh thần độc lập và tự chủ. Nằm bên dòng Nhuệ giang hiền hòa, quần thể Thánh tích Phật Quang Đại Tùng Lâm Thắng Nghiêm Quốc Tự – Khúc Thủy (thuộc thôn Khúc Thủy, xã Cự Khê, huyện Thanh Oai nay là xã Bình Minh, thành phố Hà Nội) chính là một ngôi đại cổ tự danh tiếng như thế. Với chiều dài lịch sử hơn hai nghìn năm kể từ buổi đầu Phật giáo du nhập, nơi đây lưu dấu hơn năm mươi đời Tổ sư trụ trì cùng bao biến thiên thăng trầm của các triều đại vương quyền.

Vùng đất địa linh nhân kiệt và truyền thống làng Khúc Thủy

Bất cứ ai khi bước chân đến hành hương chiêm bái quần thể Thánh tích Thắng Nghiêm Quốc Tự đều không khỏi ngỡ ngàng trước cảnh quan phong thủy đắc địa và linh thiêng của miền đất này. Về mặt địa lý, nơi đây hội tụ đủ cấu trúc phong thủy quý hiếm: phía trước nhìn ra dòng sông Nhuệ uốn lượn, phía sau tựa lưng vào dãy núi Tản Viên sừng sững, tay trái có sông Hồng bao bọc, tay phải có dãy Hương Sơn chở che. Ngôi quốc tự được xây dựng ngay trên thế đất "Liên Hoa hàm tiếu"  tựa như đóa sen hé nở quanh năm bốn mùa cỏ cây tốt tươi, thanh u và tĩnh mịch.

Xét về thiên văn học cổ, miền đất Khúc Thủy nằm ngay trên trục thần đạo chính của thành Thăng Long xưa, hội tụ đủ khí thiêng của Tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) và được chiếu sáng bởi các chòm sao Bắc Đẩu, Văn Khúc, Văn Xương. Tên gọi "Khúc Thủy" cũng từ dòng nước uốn lượn mang thiên văn tính này mà thành.

Không chỉ là đất địa linh, Khúc Thủy còn là nơi sinh dưỡng những bậc nhân kiệt với nếp sống thuần hậu và lòng yêu nước nồng nàn. Dưới các triều đại phong kiến, người dân nơi đây nổi tiếng tài hoa với các nghề truyền thống và tinh hoa ẩm thực tiến cung, đến mức dân gian lưu truyền câu ca đầy tự hào: "Ở đâu có tiếng chim kêu, gà gáy, ở đó có người dân Khúc Thủy". Ghi nhận những đóng góp và lối sống chính nghĩa của người dân nơi đây, các bậc minh quân đã ban tặng cho Trang Khúc Thủy tám chữ vàng danh giá: "Khúc Thủy nghĩa dân, mỹ tục khả phong",  một lời biểu dương cao quý được lưu truyền mãi về sau.

Tiến trình lịch sử và dấu ấn các bậc tiền nhân qua hai thiên niên kỷ

Lịch sử của Thắng Nghiêm Quốc Tự gắn liền với những cột mốc chói lọi trong tiến trình lịch sử và Phật giáo nước nhà, được vun bồi qua nhiều triều đại bởi các vị Quân vương, Tướng lĩnh và Tăng già nhị chúng:

Thời kỳ Sơ khai (Thế kỷ II – III SCN): Chùa Bụt

Vào giai đoạn những năm 187–266, dưới thời Thái thú Ngô Sĩ Nhiếp (Sĩ Vương) cai quản xứ Giao Châu, Phật giáo đã theo chân các Tôn giả Ấn Độ du nhập trực tiếp vào nước ta. Giữa không gian Phật giáo Luy Lâu sầm uất, các bậc Thầy từ Thiên Trúc sang truyền giáo gồm Tôn giả Khâu Đà La, Ma Ha Kỳ Vực, Khương Tăng Hội, Diệu Đức (Bảo Đức), Kim Trang và Kim Quốc (tức Ma Đằng Ca Diếp và Trúc Pháp Lan) đã dừng chân khai sáng ba ngôi cổ tự tại trang Khúc Thủy là chùa Thắng Nghiêm, chùa Linh Quang và chùa Phúc Khê. Thuở ban đầu, chùa Thắng Nghiêm được gọi bằng cái tên thuần Việt mộc mạc: Chùa Bụt (chữ "Bụt" bắt nguồn từ tiếng Phạn Buddha). Tại đây, Sĩ Vương đã cho xây dựng ngôi Đại bảo tháp thờ xá lợi Phật, mà nhân dân địa phương vẫn tôn kính gọi là khu "Mả Bụt".

Thời nhà Đinh (968–980): Pháp Vương Tự

Đến thế kỷ thứ X, ngôi cổ tự bước vào hàng quốc tự với tên gọi thường kiến là "chùa Vua". Trong một chuyến tuần thú qua sông Nhuệ, hoàng đế Đinh Tiên Hoàng đã lập dinh ngự lại nơi đây. Cảm mến một người thôn nữ kéo hến xinh đẹp bên sông, vua đã đưa nàng về cung phong làm phi tần, đồng thời xuống chiếu trùng tu lại chùa và đổi tên thành Pháp Vương Tự (nghĩa là chùa Vua Pháp) nhằm khẳng định vai trò bảo hộ Phật giáo của triều đình. Trong dân gian, ngôi chùa còn lưu dấu với tên gọi thân thương là chùa Bà Chúa Hến hay Bến Rồng.

Thời nhà Lý (1010–1225): Thắng Nghiêm Quốc Tự

Năm 1010, sau khi dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, vua Lý Thái Tổ xuôi thuyền rồng trên sông Nhuệ, nhận thấy địa cục giao hòa, khí thiêng hội tụ ứng với điềm lành nên đã chọn trang Khúc Thủy làm "Thang mộc ấp" (đất phong của vua). Ngài ban sắc phong đổi hiệu chùa thành Thắng Nghiêm Quốc Tự (ngôi chùa trang nghiêm thù thắng của quốc gia) và phát trăm lạng bạc đúc đại hồng chung. Thời kỳ này, chùa trở thành trung tâm Phật giáo tối cao của kinh thành, nơi tu tập và lui tới của các bậc Quốc sư lừng lẫy như Khuông Việt Quốc sư, Vạn Hạnh Quốc sư và Quốc sư Trùng Liên Bảo Tích trực tiếp trụ trì. Các đời vua Lý Thái Tông, Lý Nhân Tông sau đó đều về đây tổ chức đại lễ Thiên Phật cầu cho quốc thái dân an.

Thời nhà Trần (1225–1400): Trì Long Quốc Tự

Dưới triều Trần, vua Trần Thái Tông đổi tên chùa thành Trì Long Quốc Tự (hoặc Trì Bồng Quốc Tự). Giai đoạn này do Quốc sư Đạo Viên (Phù Vân Quốc sư) và Đạo Huyền Thánh sư trụ trì. Nơi đây đã ghi dấu một sự kiện lịch sử trọng đại. Năm 1237, trước những biến động triều chính, cậu bé Trần Quốc Tuấn khi ấy mới 7 tuổi đã được Công chúa Thụy Bà bí mật gửi vào chùa lánh nạn. Tại ngôi cổ tự này, Trần Quốc Tuấn đã được Thiền sư Đạo Huyền nuôi dưỡng, truyền dạy Tam tạng Thánh điển và binh pháp, pháp thuật bí truyền cho đến năm 21 tuổi mới hồi cung.

Chính nền tảng trí tuệ học được từ chốn cửa Phật đã góp phần hun đúc nên một Quốc Công Tiết Chế Hưng Đạo Đại Vương lừng lẫy, ba lần đánh tan quân Nguyên - Mông. Năm 1258, ngài dẫn quân về Khúc Thủy lập phòng tuyến, mộ được 370 tinh binh địa phương ra trận và sau đó đích thân đứng ra trùng tu lại chùa. Đến cuối thời Trần, Thánh Tổ Trần Thông (con trai tướng Trần Khát Chân) được vua Giản Định Đế sắc phong là Linh Thông Hòa Thượng Đại Vương về trụ trì. Ngài quản lý hơn 20 cảnh Già lam và độ cho hàng nghìn tăng chúng xuất gia, tạo nên một sơn môn vô cùng hùng mạnh.

Thời Hậu Lê và các triều đại Mạc, Lê Trung Hưng, Tây Sơn: Chùa Liên Trì

Khi khởi nghĩa chống quân Minh, Bình Định Vương Lê Lợi đã về chùa cầu đảo và được linh ứng. Sau khi đại nghiệp thành tựu lên ngôi hoàng đế, vua Lê Thái Tổ đã sắc phong Linh Thông Hòa Thượng là "Vạn Cổ Phúc Thần", gia phong thánh hiệu "Linh Thông Phổ Tế - Hòa Thượng Đại Vương", ban đặc ân "Thang mộc ấp" vĩnh viễn cho làng Khúc Thủy và đổi tên chùa thành Liên Trì. Giai đoạn này, quần thể Thánh tích tiếp tục được duy trì và phát triển bởi Quốc sư Thái Liên nối tiếp trụ trì. Vị thế của quần thể linh thiêng lớn đến mức triều đình cho xây dựng cổng canh phòng nghiêm ngặt ở đầu và cuối làng, khiến người dân tự hào ca ngợi: "Làng ta bé nhỏ xinh xinh / Nơi ăn chốn ở là dinh toàn quyền".

Thời nhà Nguyễn (1802–1945): Phúc Đống Sắc Tứ Tự

Dưới triều Nguyễn, chùa mang danh hiệu Phúc Đống Sắc Tứ Tự và được triều đình ban tặng 30 đạo sắc phong quý giá.

Theo văn bia Phúc Đống tự bi (năm 1925), năm 1901, dân làng Khúc Thủy cung thỉnh Tổ Thanh Toàn trụ trì chùa Linh Quang ( khu vực phố Hàng Trống ngày nay) về trụ trì, nhưng ngài đã cử đệ tử là Sư tổ Thanh Sùng về đảm nhiệm. Trong 24 năm trụ trì, Sư tổ Thanh Sùng cùng nhân dân và các quan lại địa phương đã nhiều lần trùng tu, mở rộng chùa

Năm 1902, dưới sự bảo trợ của Tổng đốc Hoàng Cao Khải và con trai là Tổng đốc Hà Đông Hoàng Trọng Phu, chùa được đại trùng tu với quy mô lớn, góp phần định hình diện mạo kiến trúc của ngôi cổ tự. Năm 1910, xây mới tòa điện đường 9 gian và tạc thêm các pho tượng thờ. Năm 1920, tiếp tục xây dựng Tam quan, đào giếng, đắp nền và xây bến sông trước chùa

Sau 24 năm gắn bó và hoàn thiện diện mạo chùa Phúc Đống, Sư tổ Thanh Sùng trở về chùa Chân Tiên, giao lại chức trụ trì cho đệ tử là Sư tổ Thanh Thứ.

Quần thể kiến trúc tâm linh và di sản văn hóa Việt Nam

Quần thể Thánh tích Phật Quang Đại Tùng Lâm Khúc Thủy là một tổ hợp kiến trúc tâm linh tôn nghiêm, bao gồm nhiều hạng mục di tích có mối quan hệ mật thiết giữa tín ngưỡng Phật giáo và văn hóa bản địa:

 Chùa Linh Quang (Chùa Quan): Tọa lạc trên thế đất Linh Quy Ẩm Thủy, nằm ngay sát Dinh Vua. Đây là nơi lễ Phật dành riêng cho các quan lại tháp tùng nhà vua. Ngôi chùa được trùng tu lần cuối vào thời Bảo Đại nhờ công đức của nữ thí chủ Đặng Thị Bích,  con gái cụ Bá Tường và là em gái cụ Hàn Sóc, một gia đình thương gia giàu có bậc nhất đất Hà Thành xưa.

 Chùa Phúc Khê (Chùa Dân): Thờ Phật Pháp Vũ, nằm trên địa thế Long Phụng Trình Tường. Đây là nơi sinh hoạt tâm linh và học đạo của nhân dân quanh vùng. Đến năm 1956, khi Nhà nước đào rộng sông Nhuệ, chùa nằm bên kia sông nên được giao cho thôn Thượng Phúc quản lý; phần Tổ đường nay đổi thành Miếu thờ Đức Thánh Tổ, khu điện Mẫu thờ Tam Tòa Thánh Mẫu.

Tháp Phật (Mả Bụt): Ngôi bảo tháp cổ kính có từ thế kỷ II-III SCN thờ xá lợi Phật do Sĩ Vương xây dựng. Mặc dù công trình cổ xưa đã bị phá hủy do quy hoạch đô thị Thanh Hà, song ký ức về mảnh đất "Mả Bụt" vẫn vẹn nguyên trong tâm thức người dân.

Đình làng Khúc Thủy: Nằm trên thế đất Lân Sư Hý Cầu, thờ nhị vị Thành hoàng là Hưng Đạo Đại Vương và Thánh Tổ Quốc sư Trần Thông. Đình là nơi lưu giữ biển triều tám chữ vàng cùng nhiều sắc phong, đồ thờ cổ quý hiếm.

Giếng Đình Bàng: Nằm ở thế đất "gương soi" phản chiếu khí vận của làng. Nước giếng xưa kia được dùng để dâng cúng Phật và phục vụ nghi lễ mộc dục (tắm gội tịnh thân) của các bậc đế vương trước khi vào lễ Phật. Hiện nay giếng do thôn Cự Đà quản lý trong khu đô thị Thanh Hà.

Dinh Vua và Bến Rồng: Dinh Vua là nơi nghỉ ngơi của hoàng gia, nằm giữa chùa Thắng Nghiêm và chùa Linh Quang, đã bị thực dân Pháp phá hủy hoàn toàn năm 1947. Trong khi đó, Bến Rồng bên dòng sông Nhuệ, nơi neo đậu thuyền rồng của vua chúa xưa – nay đã được cải tạo thành trạm bơm thủy lợi phục vụ nông nghiệp.

 Nhà thờ Sĩ Vương (Nhà thờ Dân): Thể hiện truyền thống "uống nước nhớ nguồn" của nhân dân Khúc Thủy, tự nguyện lập nên để thờ phụng Thái thú Ngô Sĩ Nhiếp,  người có công khai hoang lập ấp và bảo trợ Phật giáo thuở ban sơ.

Thăng trầm lịch sử và công cuộc trùng hưng 

Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc chống Pháp và chống Mỹ, Thắng Nghiêm Quốc Tự vừa là nơi nuôi dưỡng cán bộ cách mạng, vừa là trường học sơ tán của nhân dân Thủ đô. Giai đoạn toàn quốc kháng chiến, cụ sư Đê (tức ông Nguyễn Văn Quyết) trụ trì đã tích cực tham gia cách mạng; đồng chí Đại tướng Văn Tiến Dũng thường xuyên về chùa hoạt động mật thiết cùng cụ sư Đê và các cán bộ nằm vùng.

Bom đạn chiến tranh và sự xâm thực của thiên nhiên đã tàn phá nặng nề ngôi đại cổ tự. Đau xót nhất là vào năm 1954–1956, hai nhà bia chứa hơn hai trăm bia ký lưu giữ lịch sử ngàn năm của chùa đã bị hủy hoại hoàn toàn, khiến cảnh chùa trở nên hoang lạnh, chuông im tiếng suốt nhiều thập kỷ.

Phải đến năm Ất Hợi (1995), khi Sư cụ Thích Đàm Thủy (tự Bé) do tuổi cao sức yếu và không có đệ tử kế thừa, đã đồng thuận cùng chính quyền và nhân dân làm đơn cúng chùa cho Sơn môn Hương Tích. Hòa thượng Thích Quảng Lợi đã đệ đơn thỉnh Đệ Nhất Tổng Trì Kim Cương Thượng sư Hòa thượng Thích Viên Thành (Hương Tích động chủ đời thứ 11) về tiếp quản dòng thiền. Đến năm Đinh Sửu (1997), Hòa thượng Thích Viên Thành cử đệ tử là Tỷ khiêu Thích Minh Thanh về trực tiếp trụ trì. Khi ấy, cảnh chùa chỉ còn lại ngôi chính điện và Tam quan rách nát giữa những đống đổ nát hoang tàn.

Bằng đại nguyện kiên cố và sự đồng lòng của chính quyền, nhân dân cùng Phật tử thập phương, Thượng tọa Thích Minh Thanh đã thực hiện một cuộc đại trùng hưng ngoạn mục kéo dài suốt gần 30 năm qua:

Năm 2010: Nhân kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, chùa chính thức khôi phục lại hiệu gốc Thắng Nghiêm Quốc Tự, cho đúc 100 pho tượng Đại Nhật Như Lai bài trí quanh khuôn viên.

Giai đoạn 2011 – 2021: Quy hoạch, mở rộng khuôn viên, phục dựng vườn tháp Tổ với 55 ngôi tháp bằng đá xanh, xây dựng Đại pháp đường, đúc Kinh luân, kiến thiết kiến trúc mang đậm dấu ấn mật giáo Kim Cương Thừa hòa quyện tinh tế với văn hóa đồng bằng Bắc Bộ.

Năm 2022 – 2024: Xây dựng lại ngôi chính điện Tam Bảo, cổng Tam quan bằng đá ong; đúc chín đỉnh đồng trường tồn; hoàn thiện 33 pho tượng Tổ và 18 pho tượng La Hán bằng đồng; đúc Đại Hồng Chung nặng 3 tấn treo tại tinh lâu Ngũ phượng. Nhà chùa cũng phục dựng phủ thờ cô Đa Đai (hai vị công chúa thời Hùng Vương thứ 16 là Ngọc Hoa và Ngọc Châu), xây dựng nhà Tứ Ân thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, Nhị vị Đức Thánh Trần và các vị vua có công.

Năm 2025: Khánh thành Văn Thù viện, Di Lặc viện, nhà Tứ Ân, vườn tháp Tổ Ni và tháp Văn Xương; đúc tôn tượng đồng các vị quân vương và nhị vị Thánh Trần; thỉnh 5 đại lư hương Uế Tích Kim Cương bằng đồng cao 1.5m.

Đại nguyện lớn lao và một đời tận hiến cho Đạo pháp, Dân tộc

Không dừng lại ở những thành tựu đã đạt được, Bản tự Thắng Nghiêm Quốc Tự dưới sự dẫn dắt của Thượng toạ Viện chủ Thích Minh Thanh đã hoạch định một kế hoạch xây dựng tiếp theo vô cùng quy mô và mạch lạc, nhằm hoàn thiện toàn diện diện mạo của một Đại Tùng Lâm trong kỷ nguyên mới. Các hạng mục công trình chiến lược chuẩn bị được triển khai bao gồm:

 Thắng Nghiêm Báo Ân Đại Giác Tháp: Đây là công trình trọng điểm và thiêng liêng nhất trong quy hoạch tương lai. Ngôi đại tháp này được kiến thiết nhằm tưởng niệm khu Mả Bụt cũ, dấu ấn lịch sử Phật giáo sơ khai từ thế kỷ II-III của Tổ tiên và dân tộc đã bị đô thị hóa làm hư hại. Tháp sẽ là nơi an trí đại tượng Ngũ trí Như Lai (A Súc Bệ Phật, Bảo Sinh Phật, Vô Lượng Thọ Phật, Bất Không Thành Tựu Phật, Đại Nhật Như Lai) bằng gỗ quý cùng năm đại lư hương Uế Tích Kim Cương bằng đồng.

Năm lầu Ngũ Trí Kinh Luân: Được xây dựng theo phong cách kiến trúc kết hợp hài hòa giữa truyền thống văn hóa đồng bằng Bắc Bộ và nghệ thuật Phật giáo Kim Cương Thừa, tạo không gian nhiễu tháp, chuyển kinh luân cầu nguyện quốc thái dân an cho tăng chúng và Phật tử.

Tàng Kinh Các: Công trình chuyên biệt phục vụ cho việc lưu giữ, bảo tồn và nghiên cứu hệ thống Tam tạng Thánh điển, các tư liệu mộc bản, sắc phong cùng các văn hóa phẩm Phật giáo quý giá qua các thời kỳ lịch sử của chùa.

Khu Tăng Xá và Ngũ Quán Đường: Mở rộng và xây dựng đồng bộ hệ thống tăng xá làm nơi nội trú, tu học kiên cố cho Tăng chúng; đồng thời hoàn thiện Ngũ Quán Đường (nhà ăn dòng thiền) đạt chuẩn để phục vụ các khóa tu quy mô lớn.

Khu Trai Soạn: Thiết lập khu vực nhà bếp, chuẩn bị phẩm vật cúng ràng và phục vụ hậu cần một cách khoa học, đáp ứng nhu cầu của hàng vạn lượt khách hành hương trong các mùa lễ hội lớn.

Thay lời kết: 

Năm Ất Tỵ, Thượng tọa Viện chủ Thích Minh Thanh đã đặt bút tái soạn lại tấm bia lịch sử của vùng đất này như một lời tri ân quá khứ và định hướng tương lai. Trải qua bao thăng trầm dâu bể, hai câu đối của tiền nhân vẫn vang vọng giữa không gian linh thiêng của ngôi quốc tự:

"Khúc Thủy lưu truyền kim cổ xứng danh đồng tuế nguyệt

Thắng Nghiêm tịnh cảnh uy linh đại giác ngưỡng Như Lai"

Quần thể Thánh tích Phật Quang Đại Tùng Lâm Thắng Nghiêm Quốc Tự không chỉ là viên ngọc quý của nền kiến trúc nghệ thuật nước nhà, mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần nhập thế, gắn bó keo sơn giữa Đạo pháp và Dân tộc. Những công trình đang và sẽ mọc lên tại đây chính là gạch nối giữa quá khứ hào hùng và tương lai hưng thịnh, giữ cho ngọn đèn chính pháp mãi lưu truyền thiên cổ.

 

Ban Truyền thông ghi theo tư liệu và lời soạn của Thượng toạ Viện chủ Luật Mật Viện Thắng Nghiêm Quốc Tự.