Chùa Thắng Nghiêm: Nơi nuôi dưỡng thời trai trẻ của Đức Thánh Trần (Phần 3)

Chùa Thắng Nghiêm: Nơi nuôi dưỡng thời trai trẻ của Đức Thánh Trần (Phần 1)

Chùa Thắng Nghiêm: Nơi nuôi dưỡng thời trai trẻ của Đức Thánh Trần (Phần 2)

Nếu những tham luận đầu tiên tại Tọa đàm khoa học về chùa Thắng Nghiêm và làng cổ Khúc Thủy khiến người nghe không khỏi hào hứng trước khả năng tìm thấy một phần tuổi trẻ còn khuất lấp của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, thì càng về cuối chương trình, bầu không khí hội trường càng trở nên lắng lại. Những cảm xúc ban đầu dần nhường chỗ cho những câu hỏi. Và đó cũng là lúc khoa học lịch sử bắt đầu lên tiếng.  

Trong nghiên cứu sử học, mọi giả thuyết, dù hấp dẫn đến đâu, cũng phải đi qua những vòng thẩm định nghiêm ngặt của chứng cứ và phương pháp luận. Khi những dữ liệu về dấu tích của Trần Quốc Tuấn tại chùa Thắng Nghiêm được công bố, nhiều nhà nghiên cứu đã đồng tình rằng đây là nguồn tư liệu rất đáng chú ý. Nhưng đồng thời, hàng loạt vấn đề về văn bản học, niên đại và bối cảnh lịch sử cũng lập tức được đặt ra.

Lậ lại bối cảnh lịch sử

Một trong những ý kiến phản biện khoa học được chú ý nhất tại tọa đàm đến từ PGS.TS. Trần Thị Vinh (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam). Theo bà, bản thần tích “Trần triều sự tích” hiện lưu giữ tại chùa Thắng Nghiêm là nguồn tư liệu quý, phản ánh ký ức lịch sử và đời sống tâm linh lâu đời của cộng đồng địa phương. Tuy nhiên, giá trị của văn bản này cần được xem xét một cách nghiêm cẩn trong bối cảnh cụ thể của quá trình hình thành và lưu truyền.  

Nhà nghiên cứu đặc biệt lưu ý đến dòng lạc khoản ghi rằng văn bản do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn vào năm Hồng Phúc nguyên niên (1572). Thoạt nhìn, đó chỉ là một chi tiết nhỏ mang tính thủ tục văn bản. Nhưng khi đặt vào bối cảnh lịch sử thế kỷ XVI, câu chuyện lại trở nên phức tạp hơn rất nhiều.  

PGS.TS. Trần Thị Vinh cho rằng;  Năm 1572 là thời điểm cuộc chiến tranh Nam - Bắc triều đang diễn ra vô cùng khốc liệt. Triều Lê Trung Hưng khi ấy đóng hành dinh ở Thanh Hóa, trong khi toàn bộ vùng đồng bằng Bắc Bộ, bao gồm cả phủ Ứng Thiên và huyện Thanh Oai, lại nằm trong sự kiểm soát hành chính và quân sự của nhà Mạc.  Từ thực tế phân tranh đó, bà đặt ra một câu hỏi "Liệu trong hoàn cảnh chiến tranh và chia cắt như vậy, một quan chức của Nam triều có thể trực tiếp đi vào vùng đất thuộc quyền kiểm soát của Bắc triều để lập hồ sơ, phong thần hay biên soạn thần tích hay không?”  

Đây không phải là sự phủ nhận, mà là một yêu cầu kiểm chứng khách quan của tư duy học thuật. "Tư liệu thần tích có vai trò rất quan trọng đối với việc nghiên cứu và bảo tồn di tích vì chúng mang cốt lõi lịch sử và thể hiện đời sống tâm linh phong phú của dân làng. Tuy nhiên, do tính chất biên soạn chép tay dễ dẫn đến hiện tượng tam sao thất bản, tài liệu tại chùa Thắng Nghiêm cần phải được tiếp tục thẩm định kỹ lưỡng về niên đại bằng các nguồn di văn khác như sắc phong, văn bia và các tư liệu đối chứng. Chúng ta cần thận trọng, tránh căn bệnh ‘sính sự tích nhân thần’ dẫn đến tình trạng ‘râu ông nọ cắm cằm bà kia’ làm méo mó lịch sử.”  - PGS.TS Trần Thị Vinh thẳng thắn nhấn mạnh.

Lần theo dòng chảy văn hoá

Trước những ý kiến phản biện đắt giá từ hội đồng, TS. Phan Đăng Thuận (Viện Sử học) cho biết nhóm nghiên cứu ngay từ đầu đã không đặt toàn bộ cơ sở lập luận vào một nguồn thần tích chép tay duy nhất. Phương pháp luận được áp dụng ở đây là sự đối chiếu liên ngành và đa chiều.  

Theo ông, ngoài bản “Trần triều sự tích”, nhóm nghiên cứu đã tiến hành đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu độc lập khác hiện còn lưu giữ tại cụm di tích Khúc Thủy - Thắng Nghiêm như văn bia, địa bạ cổ, sắc phong triều đình và hệ thống câu đối. TS. Phan Đăng Thuận cho biết, trong quá trình khảo sát thực địa, nhóm đã tiếp cận được khối tư liệu có độ tin cậy rất cao, trong đó có hệ thống hơn 30 đạo sắc phong quý giá lưu dấu từ năm 1620. Đây chính là những cứ liệu vật chất quan trọng giúp kiểm chứng và bổ sung cho các thông tin được ghi lại trong thần tích.  

Đặc biệt, các nguồn tư liệu độc lập này còn chứng minh Khúc Thủy vốn là vùng đất khoa bảng và văn hiến nổi tiếng của xứ Đoài xưa. Nơi đây không chỉ bảo tồn hệ thống di tích lâu đời mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, nghệ thuật thư pháp gắn liền với bút tích của các bậc đại khoa, trong đó có Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến. Chính khối di văn đá và sắc phong vững chắc này đã tạo nên hệ quy chiếu khoa học vững chãi cho các phát hiện mới.  

Ở một hướng tiếp cận rộng hơn từ góc độ không gian văn hóa học, TS. Chu Xuân Giao (Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) nhận định giá trị của các tư liệu tại Khúc Thủy không chỉ dừng lại ở việc góp phần nhận diện tuổi trẻ của Trần Quốc Tuấn. Điều hấp dẫn và có chiều sâu hơn, theo ông, là những tư liệu ấy cho phép chúng ta nhìn thấy cả một dòng chảy văn hóa xuyên thế kỷ kết nối giữa vùng sông Nhuệ và kinh thành Thăng Long.  

Từ việc lần tìm dấu vết lịch sử của cộng đồng cư dân Khúc Thủy di cư lên lập làng Cổ Lương trong khu vực phố Nguyễn Siêu - Ngõ Gạch ngày nay, TS. Chu Xuân Giao đã nhận diện được một cuộc 'di dân văn hoá' đặc biệt. Người dân khi rời cựu quán không chỉ mang theo nghề nghiệp và sinh kế, mà họ mang theo cả linh vị Thành hoàng Phổ Tế đại vương, mang theo tín ngưỡng Đức Thánh Trần, mang theo ký ức cộng đồng và bản sắc quê hương.  

Theo ông, trong môi trường đô thị hóa, chính hệ thống thờ tự Trần triều đã trở thành một mã định danh  văn hóa cốt lõi; "Nó giúp cộng đồng di dân vừa nhanh chóng hòa nhập vào đời sống thị dân Thăng Long, lại vừa giữ gìn sợi dây liên kết tâm linh bền chặt, không đánh mất cội nguồn bản quán của mình. Câu chuyện Khúc Thủy vì thế đã vượt ra ngoài phạm vi của một ngôi chùa hay một ngôi làng đơn lẻ, để trở thành câu chuyện về sự lưu giữ ký ức lịch sử trong đời sống bách tính qua nhiều thế kỷ.”  TS Chu Xuân Giao chia sẻ.

Khép lại phần thảo luận và tranh luận học thuật sôi nổi, Nhà sử học Dương Trung Quốc (Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam) đánh giá cao tinh thần trao đổi thẳng thắn, khách quan và nghiêm túc của các nhà nghiên cứu.  

Theo ông, điều đáng quý nhất của cuộc tọa đàm không phải là đưa ra ngay một kết luận đóng khung cuối cùng về thời niên thiếu của Hưng Đạo Đại Vương. Giá trị lớn hơn nằm ở chỗ các nhà khoa học đã mở ra được một hướng tiếp cận mới, khoa học và đa chiều đối với những khoảng trống lịch sử tồn tại suốt nhiều thế kỷ qua. Những tư liệu mới từ chùa Thắng Nghiêm, những dấu vết văn hóa còn lại ở Khúc Thủy cùng hệ thống nguồn tư liệu đối chứng độc lập đang góp phần làm sáng rõ thêm một giai đoạn lâu nay còn khuất lấp trong sử sách chính thống.  

Và cũng từ diễn đàn khoa học này, một bài toán thực tiễn khác bắt đầu được đặt ra. Nếu những giá trị lịch sử và tâm linh ấy vẫn còn hiện hữu vẹn nguyên giữa đời sống hôm nay, nếu những trang tư liệu cổ vẫn đang được nhà chùa và người dân Khúc Thủy nỗ lực gìn giữ, thì câu hỏi tiếp theo là: Làm thế nào để bảo tồn, phát huy và trao truyền một cách xứng đáng những di sản quý báu ấy cho các thế hệ mai sau?  

(Còn tiếp)

Bài viết có sử dụng tư liệu ảnh của các đồng nghiệp Uyên Nhi - Trang Vân.