Rõ ràng, mỗi lần soi lại nội tâm là một lần lau sạch bụi bặm của tham, sân, si để trở thành người đáng tin, đáng mến và bình an hơn.
Chiếc gương sáng nhất nằm trong tâm mình
Quán chiếu, ta dễ thấy một nghịch lý của đời sống đó là, mình có thể nhìn rất rõ khuyết điểm của người khác nhưng lại rất khó nhận ra những vết nhơ trong chính tâm mình. Theo đó, người ta sẵn sàng góp ý, phán xét, tranh luận, thậm chí lên án người khác từng lỗi nhỏ, nhưng lại ít khi tự hỏi rằng, “Liệu mình có đang giống như vậy không?”. Chính vì thế, càng sống lâu, nhiều người càng cô độc mà không hiểu nguyên nhân bắt đầu từ đâu.
Kinh Soi gương (Anumāna Sutta, Trung bộ kinh số 15) mở đầu bằng lời dạy của Tôn giả Đại Mục Kiền Liên dành cho chư Tỳ-kheo. Bài kinh đặt ra một câu hỏi rất thực tế: Vì sao có những người ai cũng muốn đến gần, còn có những người dù tài giỏi vẫn khiến người khác ngại tiếp xúc? Và, câu trả lời không nằm ở địa vị, học thức hay khả năng, mà nằm ở phẩm chất nội tâm.
Đức Phật chỉ rõ, nếu một người “khó nói chuyện”, không biết lắng nghe, thiếu kiên nhẫn, không tiếp nhận lời góp ý, luôn chống chế hoặc phản ứng mỗi khi bị chỉ lỗi thì dần dần sẽ tự cô lập mình. Không ai muốn gần một người luôn cho mình đúng, bởi sự hiện diện của họ khiến người khác mệt mỏi hơn là được truyền cảm hứng.
Điều đáng suy ngẫm là phần lớn những người như vậy lại không hề biết mình đang khó gần. Họ thường nghĩ lỗi nằm ở người khác, rằng đồng nghiệp không hiểu mình, gia đình không thông cảm, bạn bè không trân trọng. Ít ai bình tĩnh dừng lại để tự hỏi, tự nhắc: Phải chăng chính cách ứng xử của mình đã khiến người khác từng bước rời xa? Cái ngăn cách con người với nhau không phải khoảng cách địa lý, mà là những tập khí bất thiện trong tâm.
Lấy chính mình làm gương soi
Điểm đặc biệt của kinh Soi gương là không dạy chúng ta đi quan sát người khác. Trái lại, Tôn giả Đại Mục Kiền Liên nhấn mạnh: “Vị khất sĩ cần phải đối chiếu tự ngã với tự ngã”. Đó là một trong những phương pháp tu tập sâu sắc nhất của Phật giáo.
Đối chiếu tự ngã với tự ngã nghĩa là lấy chính mình làm tấm gương. Khi thấy một người nóng giận khiến ai cũng khó chịu, ta tự hỏi: Nếu mình cũng nổi nóng như vậy thì người khác sẽ cảm thấy thế nào? Khi thấy ai đó tự cao, ganh ghét hay thích nói xấu, ta quay về xem trong mình có những hạt giống ấy không. Nhìn người để học cách nhìn mình chứ không phải nhìn người để phán xét.
Trong kinh, Đức Phật liệt kê rất nhiều “vết bẩn” của tâm. Đó là tà dục, tự khen mình chê người, dễ nổi giận, ôm hiềm hận, nói lời cay nghiệt, chống chế khi bị góp ý, ganh ghét, xan tham, giả dối, cứng đầu, tự kiêu và không biết buông bỏ... Danh sách ấy đọc lên tưởng như phản chiếu rất rõ đời sống của mỗi chúng ta.
Có bao nhiêu lần ta cảm thấy khó chịu khi người khác thành công hơn mình? Bao nhiêu lần ta nói một lời chỉ để hơn thua? Bao nhiêu lần ta không chịu nhận lỗi vì sợ mất mặt? Bao nhiêu lần ta tìm đủ lý do để biện minh thay vì thành thật xin lỗi? Những câu hỏi ấy chính là chiếc gương mà bài kinh muốn mỗi người tự cầm lên soi.
Điều đáng quý của giáo lý nhà Phật là không kết án con người. Đức Phật không nói ai xấu xa vĩnh viễn, Ngài chỉ chỉ ra rằng khi nhận diện được những tâm hành bất thiện thì ta hoàn toàn có thể chuyển hóa chúng bằng chánh niệm, tỉnh giác và sự tinh tấn. Người biết mình còn tham sẽ học cách buông; người biết mình còn sân sẽ học cách nhẫn; người biết mình còn kiêu mạn sẽ học cách khiêm cung... Con đường tu tập luôn bắt đầu từ sự thành thật với chính mình.
Soi gương mỗi ngày để lớn lên trong bình an
Phần cuối bài kinh là hình ảnh rất đẹp. Đức Phật ví người tu như một chàng trai hoặc cô gái trẻ thường soi mặt trong chiếc gương sáng hoặc trong bát nước trong veo. Nếu thấy mặt còn dơ thì lập tức lau sạch; nếu mặt đã sạch thì vui mừng và tiếp tục giữ gìn. Không ai trách chiếc gương vì nó phản chiếu khuyết điểm, ngược lại, nhờ chiếc gương mà con người biết mình cần chỉnh sửa điều gì.
Nội tâm cũng vậy. Mỗi ngày, nếu biết dành vài phút ngồi yên để soi lại chính mình, ta sẽ phát hiện những điều mà cả ngày bận rộn đã che lấp. Hôm nay mình có nói lời nào khiến người thân buồn không? Có phản ứng vì tự ái không? Có ích kỷ, ganh ghét hay hơn thua với ai không? Có bỏ qua một cơ hội để lắng nghe và thấu hiểu không?... Những câu hỏi ấy chính là phép quán chiếu mà kinh Soi gương khuyến khích thực hành.
Đức Phật dạy rằng nếu thấy tâm bất thiện còn hiện hữu thì hãy tinh tấn đoạn trừ; nếu thấy chúng đã giảm bớt thì hãy sinh tâm hân hoan và tiếp tục nuôi dưỡng các phẩm chất thiện lành. Đây không phải sự tự mãn, mà là niềm vui của người biết mình đang trưởng thành từng ngày trên bước đường thực tập. Tu tập không phải để trở thành người hoàn hảo ngay lập tức mà là mỗi ngày bớt đi một chút sân hận, thêm một chút bao dung, giảm một chút ích kỷ và tăng thêm một chút hiểu biết.
Mỗi ngày, nếu biết dành vài phút ngồi yên để soi lại chính mình, ta sẽ phát hiện những điều mà cả ngày bận rộn đã che lấp. Hôm nay mình có nói lời nào khiến người thân buồn không? Có phản ứng vì tự ái không? Có ích kỷ, ganh ghét hay hơn thua với ai không? Có bỏ qua một cơ hội để lắng nghe và thấu hiểu không?... Những câu hỏi ấy chính là phép quán chiếu mà kinh Soi gương khuyến khích thực hành.
Giữa thời đại này, bài kinh càng mang giá trị đặc biệt. Rõ ràng, ta có thể dành hàng giờ theo dõi cuộc sống của người khác từ đời thực đến mạng xã hội, nhưng lại hiếm khi theo dõi diễn biến của chính tâm mình. Ta chỉnh sửa từng bức ảnh trước khi đăng lên Facebook nhưng ít khi chỉnh sửa một lời nói làm tổn thương người. Ta quan tâm đến hình ảnh bên ngoài hơn là vẻ đẹp bên trong... Đó là lý do vì sao nhiều người có hàng nghìn lượt theo dõi nhưng vẫn cảm thấy cô đơn.
Người biết soi lại mình sẽ không quá vội vàng kết án người khác. Khi ấy, họ hiểu rằng ai cũng đang mang trong mình những cuộc chiến nội tâm. Từ đó, biết lắng nghe nhiều hơn tranh cãi, biết xin lỗi nhiều hơn biện minh, biết cảm ơn người góp ý thay vì xem đó là sự xúc phạm. Chính những con người như thế sẽ trở thành nơi nương tựa bình an cho gia đình, tập thể và xã hội.
Có lẽ, thông điệp mà kinh Soi gương muốn nhắn gửi không chỉ là phương pháp tu, mà còn là nghệ thuật sống dành cho tất cả mọi người. Trước khi trách người khác chưa đủ tốt, hãy tự hỏi mình đã đủ chân thành chưa; trước khi mong người khác thay đổi, hãy can đảm thay đổi chính mình. Mỗi ngày lau sạch một vết bụi trong tâm cũng giống như lau sạch gương mặt trước khi ra ngoài. Khi chiếc gương nội tâm ngày một sáng hơn, ta sẽ không chỉ nhìn thấy chính mình rõ hơn, mà còn nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của sự hiểu biết, bao dung và thương yêu. Đó chính là vẻ đẹp bền vững nhất mà Đức Phật mong mỗi người vun bồi trên con đường học đạo và làm người.
---------------------
(*) Theo Thiền sư Thích Nhất Hạnh, kinh Soi gương vốn tên là kinh Anumānasutta, kinh số 15 trong Trung bộ (Majjhima Nikàya). Kinh này rất cần thiết cho hạnh phúc của những người xuất gia cùng sống dưới một mái tu viện. Trong tạng Hán, ta cũng có kinh Tỳ-khưu thỉnh, nội dung tương đương. Kinh Tỳ-khưu thỉnh là kinh 89 của bộ Trung A-hàm (26, Ðại Chính tạng).
