Kiếm sống trên nỗi đau của loài khác quả báo

Con người phải làm việc để sống. Chúng ta cần tiền để nuôi gia đình, chăm sóc cha mẹ, học hành cho con cái và đáp ứng những nhu cầu thiết yếu. Phật giáo không phủ nhận đời sống kinh tế, cũng không xem sự sung túc chân chính là điều đáng trách. Vấn đề nằm ở cách chúng ta tạo ra của cải.

Trong Bát chánh đạo, Đức Phật nói đến Chánh mạng - nuôi sống bản thân bằng nghề nghiệp chân chính. Với người tại gia, kinh điển cũng đề cập những nghề cần tránh vì trực tiếp liên hệ đến tổn hại và khổ đau, như buôn bán vũ khí, con người, thịt, chất gây say nghiện và độc dược. Tinh thần chung là đừng xây dựng hạnh phúc của mình trên bất hạnh của chúng sinh khác.

Một con vật cũng biết đau khi bị đánh, biết sợ khi bị đuổi bắt, tìm đường chạy khi đối diện nguy hiểm. Dù không thể nói bằng ngôn ngữ con người, phản ứng ấy cho thấy bản năng muốn sống và tránh đau đớn. Khi một sinh kế thường xuyên gắn với việc hành hạ hoặc tước đoạt mạng sống, người làm nghề ít nhiều phải đối diện với câu hỏi đạo đức ấy.

Nói đến đây, có người sẽ hỏi: vậy những người làm nghề sát sinh, buôn bán động vật hoặc kiếm tiền từ sự đau đớn của chúng sinh sẽ chịu “quả báo” thế nào?

Phật giáo không nên được hiểu như một hệ thống phán xử, trong đó cứ làm một việc xấu thì lập tức nhận về một tai họa tương ứng. Nghiệp phức tạp hơn cách tính “một đổi một” như vậy. Đức Phật nhấn mạnh vai trò của tác ý trong nghiệp. Một hành động được tạo thành từ lòng tham, sân hận, sự vô cảm hay cố ý gây tổn hại sẽ để lại những điều kiện và khuynh hướng tương ứng.

Quả của nghiệp cũng không nhất thiết phải chờ đến một biến cố huyền bí.

Một người ngày ngày tiếp xúc với cảnh giết chóc có thể dần quen với nỗi đau. Điều từng khiến mình ái ngại có thể trở thành bình thường. Khi sự nhạy cảm trước đau khổ bị bào mòn, đó đã là một mất mát. Bởi lòng trắc ẩn không chỉ dành cho con vật trước mặt; nó còn là phẩm chất định hình cách chúng ta đối xử với con người và với chính mình.

Tuy nhiên, cũng cần thận trọng khi nhìn người làm những nghề ấy. Không phải ai cũng lựa chọn công việc trong điều kiện hoàn toàn tự do. Có người sinh ra trong gia đình nhiều đời làm nghề, có người vì nghèo khó, thiếu kỹ năng hoặc không có cơ hội chuyển đổi sinh kế. Hiểu nhân quả không phải để đứng trên cao phán xét rằng người này “ác”, người kia “sắp gặp báo ứng”.

Thái độ đúng hơn là thấy hành vi bất thiện nhưng vẫn có lòng thương với người đang thực hiện hành vi ấy.

Nếu có điều kiện, họ có thể giảm dần sự liên hệ trực tiếp với sát sinh, tìm nghề thay thế hoặc chuyển đổi cách thức kinh doanh. Quá trình đó có thể không diễn ra trong một ngày. Một gia đình đang sống bằng nghề truyền thống khó thể sáng mai đóng cửa rồi lập tức có nguồn thu khác. Vì vậy, sự chuyển đổi cần cả nhận thức, thời gian, kỹ năng và những điều kiện kinh tế thực tế.

Quan trọng là khi đã nhận ra nỗi đau do công việc mình tạo nên, đừng tiếp tục viện lý do “nghề nào chẳng là nghề” để làm tâm mình chai lì. Một bước nhỏ hướng về giảm tổn hại vẫn đáng quý. Không trực tiếp giết hại khi có thể tránh, không hành hạ để tăng lợi nhuận, không cổ vũ thú vui dựa trên đau đớn của sinh vật khác - tất cả đều là những lựa chọn có ý nghĩa.

Nhân quả trong đạo Phật cũng mở ra khả năng thay đổi. Con người không bị đóng đinh vĩnh viễn vào những gì mình từng làm. Nếu nhận ra điều chưa thiện, biết dừng lại, sửa đổi và vun bồi những nhân lành, hướng đi của đời sống đã bắt đầu khác.

Có tiền là cần thiết, nhưng cách kiếm tiền cũng quan trọng không kém số tiền kiếm được. Một nghề đem lại nhiều lợi nhuận nhưng mỗi ngày khiến thêm nhiều sinh mạng khiếp sợ, đau đớn thì sự giàu có ấy đáng để chúng ta suy ngẫm.

Bởi cuối cùng, đồng tiền có thể nằm trong tài khoản, còn nghiệp nằm trong hành động, lời nói và tâm ý của chính mình.

Kiếm sống là để xây dựng một đời sống tốt đẹp. Nếu có thể lựa chọn, hãy để miếng cơm mình ăn không được đổi bằng quá nhiều nước mắt, máu và sự đau đớn của những sinh linh khác. Đó không chỉ là cách tránh một quả bất thiện trong tương lai, mà trước hết là cách giữ cho lòng từ trong ta không chết đi giữa cuộc mưu sinh.