Khi một vị Tăng hành xử chưa phù hợp

Hỏi: Con xin thỉnh ý Ajahn về một vấn đề. Tại một ngôi chùa lớn có nhiều chi nhánh, trước đây có một vị thầy đảm trách việc quản lý, sau đó được thay thế bởi một vị thầy mới. Trong quá trình điều hành, mỗi khi công tác chuẩn bị hoặc tổ chức hoạt động không đạt yêu cầu, vị thầy mới thường quở trách, khiển trách những người thực hiện. Điều này khiến nhiều người băn khoăn không biết cách hành xử như vậy có phù hợp hay không.

Nếu một vị thầy có cách hành xử mà chúng con nhận thấy chưa phù hợp với Pháp và Luật, chúng con nên rời khỏi cộng đồng ấy hay kiên nhẫn chờ đến khi vị thầy hoàn tất nhiệm kỳ? Trong trường hợp này, người Phật tử nên vận dụng những nguyên tắc Phật pháp nào để quán xét và ứng xử?

Ngoài ra, nếu nhận thấy một vị thầy có cách hành xử chưa thích hợp, người cư sĩ có thể lên tiếng góp ý, nhắc nhở hay trình bày quan điểm không? Việc ấy có bị xem là phỉ báng Tăng đoàn hoặc tạo nghiệp bất thiện (akusala-kamma) không?

Ajahn Golf trả lời: Đức Phật dạy rằng tất cả chúng ta đều là một phần của Phật giáo, đều là đệ tử của Đức Phật. Có thể ví chúng ta như những người đang cùng ở trên một con thuyền.

Nếu con thuyền ấy đang đi về phía nguy hiểm mà không ai lên tiếng, cuối cùng tất cả đều có thể gặp nguy. Vì vậy, chúng ta hoàn toàn có thể nhắc nhở lẫn nhau. Tuy nhiên, sự nhắc nhở ấy phải dựa trên lý trí và sự thật, không xuất phát từ tức giận, cảm xúc hay phản ứng mang tính cá nhân.

Mỗi người cũng cần hiểu rõ vị trí và vai trò của mình. Khi là một cư sĩ thưa chuyện với một vị thầy hay một vị Tỳ-kheo, chúng ta có thể sử dụng lời lẽ khiêm cung, cung kính, chẳng hạn: “Con xin được thỉnh ý và nhận lời chỉ dẫn từ Ajahn” hoặc “Con có thể xin Ajahn cho phép con được thỉnh giáo một vấn đề không ạ?”.

Sau đó, người cư sĩ có thể trình bày: “Con cảm thấy nếu chúng ta thực hiện theo cách này, có thể sẽ ảnh hưởng chưa tốt đến hình ảnh của ngôi chùa. Cách làm này dường như cũng chưa thật sự thích hợp. Không biết Ajahn nhìn nhận vấn đề này như thế nào ạ?”.

Trao đổi như vậy là một cách ứng xử thích hợp, gần với nguyên tắc yoniso manasikāra - như lý tác ý, nghĩa là biết quán xét sự việc đúng đắn, thấu đáo và có căn cứ. Nếu được thực hiện với thiện ý, việc góp ý không nhằm tạo nghiệp bất thiện cho chính mình.

Những vị thầy và người xuất gia là những người hướng dẫn chúng ta trên con đường tu tập. Nhưng đôi khi, chúng ta có thể nhận thấy nếu tiếp tục đi theo một vị thầy nào đó, mình dường như đang đi theo một hướng không phù hợp. Trong trường hợp ấy, chúng ta có quyền lựa chọn không tiếp tục đi theo vị ấy.

Trước khi quyết định, chúng ta vẫn có thể thưa hỏi hoặc xin lời chỉ dẫn bằng một phương thức thích hợp. Điều quan trọng là biết rõ vị trí của mình, giữ thái độ tôn kính, đồng thời không từ bỏ khả năng quán xét bằng trí tuệ.

Có một điều rất quan trọng khác: hãy quay lại quan sát chính tâm mình.

Sự bất mãn mà chúng ta đang cảm nhận thực sự xuất phát từ việc vị thầy ấy vi phạm giới luật của một vị Tỳ-kheo (bhikkhu-vinaya), hay chỉ bởi phong cách làm việc, cách ứng xử hoặc tính cách của vị ấy không phù hợp với sở thích và mong muốn của chúng ta?

Hai vấn đề này cần được phân biệt rõ. Không phải điều gì khiến mình không hài lòng cũng đồng nghĩa với việc người khác sai Pháp, sai Luật.

Vậy cuối cùng chúng ta nên làm gì? Điều đó mỗi người cần tự quán xét và quyết định dựa trên hoàn cảnh thực tế.

Dù đang sinh hoạt trong một ngôi chùa, cộng đồng hay hội Phật giáo nào, mục đích ban đầu của chúng ta vẫn là học và thực hành Pháp, hướng đến sự an tịnh và hạnh phúc nội tâm.

Nếu một môi trường thực sự tạo ra những ảnh hưởng tiêu cực đối với việc tu tập của mình, sau khi đã cân nhắc kỹ, chúng ta có thể lựa chọn rút lui khỏi môi trường ấy.

Nếu một vị Tỳ-kheo có hành vi vi phạm Luật tạng (Vinaya), người khác cũng có thể nhắc nhở với thiện ý. Nếu mọi người nhận thấy Ajahn làm điều gì chưa thích hợp, mọi người cũng có thể góp ý với Ajahn bằng tâm thiện lành.

Điều ấy phải có tính hai chiều. Khi bất kỳ ai trong chúng ta làm điều chưa đúng, người khác nhắc nhở để mình nhận ra và sửa đổi cũng là điều đáng quý.

Chỉ ra lỗi lầm cho một người với thiện ý cũng giống như chỉ cho họ thấy một kho báu. Người giúp chúng ta nhìn thấy điều chưa đúng nơi chính mình, theo nghĩa ấy, đang trao cho chúng ta một cơ hội để sửa đổi và trưởng thành.

Ngược lại, nếu một người chỉ muốn được tán dương, thích nghe lời khen nhưng không muốn bất kỳ ai chỉ ra thiếu sót hoặc góp ý với mình, đó là điều cần được chính người ấy nhìn lại.

Nếu không thể tiếp nhận sự phê bình hay những lời nhắc nhở thiện chí, phía sau phản ứng ấy có thể có māna - tâm ngã mạn, cùng sự chấp thủ mạnh mẽ vào cái “ta” (upādāna).

Bởi vậy, kính trọng một vị thầy không có nghĩa là phải im lặng trước mọi điều mình nhận thấy chưa phù hợp. Nhưng lên tiếng cũng không có nghĩa là mình được quyền công kích, xúc phạm hay phán xét người khác.

Điều quan trọng nằm ở động cơ, sự thật và cách nói. Hãy tự hỏi: mình lên tiếng vì muốn bảo vệ Pháp, giúp cộng đồng và giúp người kia nhận ra vấn đề, hay chỉ vì đang tức giận và muốn chứng minh mình đúng?

Khi có thiện ý, biết giữ sự cung kính, căn cứ vào sự thật và quán xét chính tâm mình, một lời nhắc nhở có thể trở thành sự nâng đỡ cho cả hai phía.

Còn nên ở lại hay rời đi, tiếp tục theo học hay tìm một môi trường tu tập khác, không ai có thể quyết định thay chúng ta. Hãy nhìn lại mục đích ban đầu của mình khi đến với Phật pháp, quan sát những gì môi trường ấy đang nuôi dưỡng trong tâm và tự mình lựa chọn bằng sự tỉnh táo, thay vì bằng sân giận.