Dừng ham muốn, khổ sẽ lắng xuống

Đừng dành cả đời chỉ để chạy theo và tìm kiếm những thứ thuộc về thế gian. Có một điều đáng tìm kiếm hơn, đó là Dhamma - con đường chữa lành và giải thoát tâm. Bởi xét đến cùng, hạnh phúc hay khổ đau của tâm có ảnh hưởng rất lớn đến cách chúng ta trải nghiệm đời sống.

Khi tâm an ổn, nhiều khó chịu của thân trở nên dễ chịu đựng hơn. Ngược lại, khi tâm đang bất an, dù thân được bao bọc bởi nhiều tiện nghi và hưởng thụ, con người vẫn khó cảm nhận được hạnh phúc. Một người có thể ở trong cung điện, dinh thự sang trọng mà lòng vẫn nóng như lửa đốt.

Ngược lại, nếu tâm an tịnh, mát mẻ và thư thái thì dù sống giữa rừng, dưới một gốc cây hay nơi thanh vắng, con người vẫn có thể an nhiên. Đức Phật có thể sống dưới gốc cây, một mình trong rừng, bởi Ngài đã tìm thấy khả năng an trú trong hạnh phúc không lệ thuộc hoàn toàn vào ngoại cảnh.

Vì vậy, bên cạnh việc chăm sóc thân, điều đáng quan tâm hơn là học cách tạo dựng sự bình an và chấm dứt những nguyên nhân gây khổ trong tâm. Thân cần thức ăn, quần áo, chỗ ở, thuốc men khi đau bệnh, nhưng những nhu cầu căn bản ấy thực ra có giới hạn.

Đời sống của người xuất gia thể hiện khá rõ tinh thần ấy. Thức ăn được đặt vào bình bát, dùng chủ yếu để nuôi thân chứ không nhằm tìm kiếm sự hưởng thụ nơi vị giác. Y phục, chỗ ở và những vật dụng khác cũng hướng đến sự đơn giản, vừa đủ.

Các vị Tỳ-kheo hành đầu-đà càng thể hiện rõ tinh thần thiểu dục. Họ chỉ mang theo những vật dụng thiết yếu, sống tùy duyên nơi rừng núi, dành phần lớn thời gian và năng lượng cho việc tu tập. Đó là đời sống của người biết đặt việc huấn luyện tâm lên trên sự hưởng thụ của thân.

Hạnh phúc của thân vốn có giới hạn. Khi bụng đã no, dù đang ở trong một căn nhà bình thường hay dinh thự trị giá hàng trăm triệu, hàng tỷ đồng, cảm giác no cũng chỉ đến mức ấy. Thân có những giới hạn tự nhiên mà tiền bạc và tiện nghi không thể kéo dài vô tận.

Thế nhưng con người thường không dừng lại ở nhu cầu. Từ cần một nơi để ở, ta muốn ngôi nhà đẹp hơn; có nhà rồi lại muốn rộng hơn. Từ ăn để nuôi thân, ta dần tìm kiếm sự cầu kỳ của món ăn, cách trình bày, không gian và những cảm giác đi kèm.

Một bữa ăn có thể cần nhiều món, nhiều loại đĩa, thìa, nĩa, ly khác nhau. Trước khi ăn phải chuẩn bị, bày biện; ăn xong lại thu dọn. Cái đẹp và sự tinh tế tự thân không có lỗi. Vấn đề chỉ xuất hiện khi tâm lệ thuộc vào chúng và cho rằng thiếu những điều ấy thì mình không thể hạnh phúc.

Hạnh phúc do vị giác đem lại cũng rất ngắn. Một món ăn ngon làm ta thỏa mãn trong chốc lát. Ăn xong, cảm giác ấy qua đi. Vài giờ sau lại đói, lại muốn ăn và lại bắt đầu một hành trình tìm kiếm sự thỏa mãn mới.

Đó cũng là đặc điểm của nhiều dục lạc trong đời sống. Có được thì vui, mất đi thì buồn; chưa có thì mong cầu, có rồi lại sợ mất. Nếu đặt toàn bộ hạnh phúc của mình vào những điều bên ngoài, tâm rất khó thực sự được nghỉ ngơi.

“Tâm là chủ, tâm là đứng đầu”. Khi thân đau, người chưa được rèn luyện có thể lập tức sinh sợ hãi. Đôi khi cơn đau chưa đến mà tâm đã khổ vì tưởng tượng về nó. Bác sĩ mới nói sẽ tiêm một mũi thuốc, kim chưa chạm vào thân mà tâm đã sợ.

Điều đó cho thấy cảm giác khó chịu của thân và khổ đau của tâm tuy liên hệ nhưng không hoàn toàn là một. Thân có thể đau, nhưng tâm còn thêm vào đó sự sợ hãi, chống đối, lo lắng và mong muốn rằng: “Tôi không được đau”, “Cơn đau này phải biến mất”.

Tâm của chúng ta thường bị phiền não và ái dục dẫn dắt nên cứ hướng ra ngoài tìm kiếm hạnh phúc: tài sản, địa vị, danh tiếng, lời khen, sắc, thanh, hương, vị, xúc. Nhưng tất cả đều chịu sự chi phối của vô thường. Có được rồi sẽ mất, mất rồi lại muốn tìm thứ khác thay thế.

Bởi vậy, vấn đề không nằm ở chỗ con người có được sử dụng những tiện nghi của cuộc sống hay không. Cốt lõi nằm ở sự lệ thuộc. Có thì dùng, không có vẫn sống được; ngon thì biết ngon, không vừa ý cũng không vì thế mà khổ sở. Đó là một mức độ tự do của tâm.

Trên hành trình tìm con đường giác ngộ, Đức Phật từng trải qua những giai đoạn thực hành khổ hạnh. Nhưng sự an tĩnh đạt được nhờ định vẫn chưa phải đích đến cuối cùng nếu những khuynh hướng gây khổ vẫn có thể trở lại khi xuất định.

Điều quan trọng là Đức Phật đã thấy rõ nguồn gốc của khổ: ái - taṇhā, tức sự khát ái, ham muốn. Khi ái vận hành, tâm liên tục muốn hoàn cảnh phải theo ý mình: cái thích phải còn, cái không thích phải mất, điều chưa có phải có cho bằng được.

Ngay với cảm giác đau cũng vậy. Cảm giác đau của thân là một việc; tâm sợ đau và muốn cơn đau lập tức biến mất lại là một việc khác. Khi tâm chống lại những gì đang xảy ra, một tầng khổ khác được tạo thêm trên chính cảm giác khó chịu của thân.

Nếu có đủ chánh niệm và trí tuệ để nhận diện sự ham muốn ấy, ta có thể tập chỉ biết điều đang xảy ra. Đau thì biết đau. Khó chịu thì biết khó chịu. Không chống lại, không chạy trốn, không liên tục đòi hỏi nó phải khác đi. Khi ấy, cảm giác của thân có thể vẫn còn nhưng tâm không nhất thiết phải tạo thêm khổ đau.

Đây cũng là điểm khác nhau giữa việc tạm thời làm tâm yên và thấy được nguồn gốc của bất an. Khi tâm an tĩnh trong định, ái có thể tạm lắng xuống. Nhưng nếu chưa nhận diện được nó bằng trí tuệ, khi trạng thái an tĩnh qua đi, ham muốn vẫn có thể xuất hiện trở lại.

Vì vậy, tu tập không phải chỉ tìm một nơi thật yên để không còn nghe, thấy hay tiếp xúc với những điều trái ý. Quan trọng hơn là ngay giữa đời sống, ta nhận ra lúc nào ái đang khởi lên, lúc nào tâm đang muốn nắm giữ, xua đuổi hay bắt mọi thứ phải vận hành theo ý mình.

Chúng ta vẫn ăn, mặc, làm việc, chữa bệnh và chăm sóc thân này một cách hợp lý. Nhưng đồng thời, hãy học cách không đặt toàn bộ hạnh phúc vào những gì thân có thể hưởng thụ. Bởi càng chạy theo ham muốn, ta càng khó biết thế nào là đủ. Còn khi thấy được ái, không tiếp tục nuôi lớn và từng bước buông nó xuống, tâm bắt đầu có tự do. Theo ý nghĩa ấy, lời dạy tưởng như đơn giản lại chỉ thẳng vào gốc của vấn đề: dừng sự ham muốn thì khổ đau sẽ lắng xuống.