Tại sao người tu chúng ta lại cố ý tránh xa phim ảnh, ca nhạc, giải trí

Tôi muốn chia sẻ rằng: Người tu tránh xa phim ảnh, ca nhạc, giải trí không phải vì ghét bỏ cuộc đời, không phải vì cho rằng âm nhạc hay phim ảnh là xấu, mà vì đang đi trên con đường ly dục, ly bất thiện pháp, hướng đến sự thanh tịnh của thân tâm và giải thoát khỏi khổ đau.

Trong Giáo pháp của Đức Phật, hành thiền không phải để tìm kiếm những cảm giác dễ chịu hay những phút giây thư giãn. Mục đích của tu tập là phát triển Giới -Định-Tuệ từng bước đoạn trừ tham, sân, si, chấm dứt sự trói buộc của tham ái. Vì vậy, những gì người đời xem là thú vui, người tu cần nhìn sâu hơn để nhận ra liệu chúng có đang nuôi dưỡng sự dính mắc trong tâm mình hay không.

1. Âm nhạc có thể nuôi dưỡng dục tham

Trong Kinh Māluṅkyaputta (SN 35.95), thuộc Tương Ưng Bộ Kinh, Đức Phật chỉ dạy về việc không để tâm bị trói buộc bởi những gì được thấy, nghe, cảm nhận và nhận thức.

Chúng ta hãy quan sát chính mình. Khi nghe một bản nhạc hay, ban đầu chỉ là âm thanh đi vào tai. Nhưng ngay sau đó, tâm có thể khởi lên sự yêu thích. Hay quá! Muốn nghe thêm! Muốn nghe lại! Rồi chúng ta tìm bài hát ấy, lưu vào điện thoại, mở đi mở lại. Có khi đang ngồi thiền mà giai điệu vẫn vang lên trong đầu.

Một âm thanh vốn chỉ xuất hiện rồi biến mất, nhưng tâm chúng ta lại giữ nó, nhớ nó, tìm kiếm nó. Đó chính là sự dính mắc. Không phải âm thanh trói buộc chúng ta. Chính sự yêu thích, mong cầu và bám víu vào âm thanh mới trói buộc tâm chúng ta. Dục tham là một trong năm triền cái ngăn che định và tuệ. Một bản nhạc có thể chỉ kéo dài năm phút, nhưng sự lưu luyến của tâm có thể kéo dài nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày.

2. Phim ảnh, ca nhạc khiến tâm phóng dật, khó an trú trong hiện tại

Trong Kinh Hai Loại Tầm (MN 19), thuộc Trung Bộ Kinh, Đức Phật dạy rằng những gì một người thường xuyên suy nghĩ và suy xét sẽ trở thành khuynh hướng của tâm người ấy.

Nếu ngày nào cũng xem phim, tâm dễ nhớ những cảnh phim. Nếu ngày nào cũng nghe nhạc, tâm dễ nhớ những giai điệu. Nếu thường xuyên theo dõi các chương trình giải trí, tâm dễ bị cuốn vào những câu chuyện, nhân vật và cảm xúc.

Một bộ phim đã kết thúc nhưng câu chuyện vẫn tiếp diễn trong đầu. Một bài hát đã tắt nhưng giai điệu vẫn vang lên trong tâm. Khi ngồi xuống hành thiền, những hình ảnh, âm thanh ấy lại xuất hiện. Muốn chú tâm vào hơi thở mà tâm nhớ bài hát. Muốn quan sát thân tâm mà tâm lại suy nghĩ về bộ phim tối qua.

Tại sao vậy ư. Bởi vì chính chúng ta đã liên tục cung cấp thức ăn cho sự phóng dật của tâm. Không thể liên tục nuôi dưỡng sự phân tán rồi mong tâm lập tức an định khi ngồi thiền. Định lực cần được vun bồi bằng sự tỉnh giác, phòng hộ các căn và thực hành liên tục, không chỉ trong giờ ngồi thiền mà cả trong sinh hoạt hằng ngày.

3. Đức Phật dạy tránh xa múa hát, âm nhạc và giải trí khi thực hành tám giới

Trong Kinh Bố-tát Tóm Lược (AN 8.41), thuộc Tăng Chi Bộ Kinh, Đức Phật dạy về việc thực hành ngày Bố-tát với tám giới. Trong đó có giới tránh múa hát, âm nhạc, các cuộc trình diễn và những hình thức trang sức, làm đẹp nhằm hưởng thụ dục lạc. Đây là sự thực hành có mục đích rõ ràng: giảm bớt sự hưởng thụ các dục, sống giản dị, hướng đến đời sống phạm hạnh.

Người thực hành tám giới tự nguyện từ bỏ những thú vui mà người đời thường tìm kiếm. Không phải vì không có điều kiện thưởng thức. Không phải vì không biết thưởng thức. Mà vì đã nhận ra rằng niềm vui phụ thuộc vào những đối tượng bên ngoài luôn có tính điều kiện, không bền vững.

Hôm nay nghe nhạc thấy vui. Ngày mai không được nghe lại thấy thiếu. Hôm nay xem phim thấy thích. Ngày mai không được xem lại thấy buồn. Khi tâm còn phụ thuộc vào ngoại cảnh để có niềm vui, tâm vẫn chưa thật sự tự do. Vì thế, người thực hành tám giới không chủ động tìm nghe nhạc để giải trí, dù là nhạc thế tục hay những bài hát mang nội dung Phật giáo.

Phim ảnh hiện đại không được nêu đích danh trong các bản Kinh cổ, nhưng việc hạn chế chúng phù hợp với tinh thần phòng hộ các căn và giảm bớt sự đắm nhiễm trong giải trí. Điều quan trọng không chỉ là chúng ta đang xem gì, nghe gì, mà còn là tâm chúng ta đang bị những gì dẫn dắt.

4. Ngay cả việc hát giáo pháp cũng được đức Phật cảnh báo

Trong Kinh Gītassara (AN 5.209), thuộc Tăng Chi Bộ Kinh, Đức Phật chỉ ra năm điều bất lợi khi trình bày Giáo pháp bằng giọng ngân nga kéo dài như ca hát. Trong đó có nguy cơ chính người trình bày bị say đắm âm thanh, người nghe bị cuốn hút bởi âm điệu và những thế hệ sau bắt chước cách thực hành ấy. Điều này không có nghĩa Đức Phật phủ nhận mọi hình thức đọc tụng có ngữ điệu.

Ngài cảnh báo việc biến sự đọc tụng Giáo pháp thành hình thức ca hát, khiến tâm hướng đến thưởng thức âm thanh thay vì hiểu biết và thực hành Chánh pháp.

Chúng ta hãy tự hỏi: Khi nghe một bài hát về Đức Phật, chúng ta đang quán chiếu lời Phật dạy hay đang thưởng thức giai điệu. Khi nghe một bài nhạc thiền, chúng ta đang phát triển chánh niệm hay đang tìm kiếm cảm giác êm dịu. Khi nghe một giọng tụng thật hay, chúng ta đang thấm nhuần Giáo pháp hay đang say mê giọng tụng. Một bài hát có nội dung Phật giáo có thể khơi dậy thiện cảm và niềm tin vào Giáo pháp. Điều ấy có giá trị nhất định. Nhưng đối với hành giả chuyên tâm tu tập ly dục, cần phân biệt giữa cảm xúc dễ chịu khi nghe âm nhạc và sự an lạc phát sinh từ giới hạnh, định tâm và trí tuệ. Nội dung nói về giải thoát không có nghĩa là cách thưởng thức nội dung ấy tự động đưa tâm đến giải thoát.

5. Nhạc Thiền có thật sự giúp chúng ta giải thoát

Ngày nay, chúng ta dễ dàng bắt gặp nhạc thiền, nhạc chữa lành, nhạc thư giãn, nhạc giúp ngủ ngon, nhạc giúp tâm an. Âm nhạc có thể giúp một số người thư giãn, giảm căng thẳng và cảm thấy dễ chịu.

Nhưng cần phân biệt thật rõ: Thư giãn không đồng nghĩa với giải thoát.

Nghe nhạc thấy bình yên. Nhưng khi nhạc dừng, tâm có còn bình yên không. Ngồi thiền trong tiếng nhạc êm dịu thấy dễ chịu. Nhưng khi không có nhạc, chúng ta có còn an trú được trong hơi thở không. Nếu phải có âm nhạc mới thấy an, phải có khung cảnh đẹp mới thấy an, thì sự an ấy vẫn phụ thuộc vào ngoại cảnh.

Trong Kinh Niệm Hơi Thở (MN 118), Đức Phật hướng dẫn thực hành chánh niệm trên hơi thở, phát triển bốn niệm xứ, bảy giác chi, đưa đến minh và giải thoát. Con đường ấy không đòi hỏi một bản nhạc làm nền. Hơi thở đang có mặt. Thân đang có mặt. Những cảm thọ và trạng thái tâm đang có mặt. Đó chính là những gì hành giả cần nhận biết bằng chánh niệm và tỉnh giác. Người tu không chỉ học cách cảm thấy dễ chịu. Người tu học cách không bị trói buộc bởi cả cảm giác dễ chịu lẫn khó chịu.

6. Tránh xa giải trí không có nghĩa là ghét bỏ âm thanh, hình ảnh

Tránh xa phim ảnh, ca nhạc không có nghĩa là ghét âm nhạc, ghét nghệ thuật hay xem thường người đang thưởng thức chúng. Nếu thấy người khác nghe nhạc mà mình bực bội, khó chịu, khởi tâm phê phán, thì chúng ta lại đang nuôi dưỡng sân hận. Tránh được tham mà rơi vào sân thì cũng chưa phải con đường đúng.

Đức Phật dạy phòng hộ các căn, không phải đóng cửa giác quan bằng sự sợ hãi hay chống đối. Khi tai nghe âm thanh, hãy biết mình đang nghe. Khi mắt thấy hình ảnh, hãy biết mình đang thấy. Khi tâm khởi thích thú, hãy nhận biết sự thích thú. Khi tâm khởi khó chịu, hãy nhận biết sự khó chịu. Không chạy theo. Không xua đuổi. Không nắm giữ. Ví dụ, đang ngồi thiền mà nhà bên cạnh mở nhạc, chúng ta không cần nổi giận hay trách móc. Hãy nhận biết âm thanh, nhận biết phản ứng của tâm, rồi nhẹ nhàng trở về với đề mục thiền. Người tu không cần làm cho thế giới im lặng. Người tu cần học cách không để tâm mình bị thế giới lôi kéo.

7. Càng tu sâu, càng cần biết bớt đi những thứ không cần thiết

Tôi thường suy ngẫm rằng đời sống chúng ta đã có quá nhiều thứ để nhìn, để nghe, để nhớ, để suy nghĩ. Điện thoại luôn ở bên cạnh. Mạng xã hội luôn có điều mới. Hết một video lại đến video khác. Hết một bài hát lại đến bài hát khác. Hết một bộ phim lại muốn xem bộ phim tiếp theo. Cứ thế, tâm luôn được kích thích.

Chúng ta tưởng mình đang giải trí, nhưng có khi chính sự giải trí ấy khiến tâm ngày càng khó dừng lại. Người tu cần can đảm sống khác. Bớt xem. Bớt nghe. Bớt tìm kiếm. Bớt chạy theo những điều hấp dẫn. Bớt lệ thuộc vào sự kích thích của các giác quan. Để có thêm thời gian cho chánh niệm. Để có thêm không gian cho sự tĩnh lặng. Để có thêm cơ hội quan sát chính mình.

Tất nhiên, cần phân biệt người xuất gia, người cư sĩ thọ trì tám giới và người cư sĩ sống đời thường với năm giới. Không phải mọi cư sĩ đều được yêu cầu từ bỏ hoàn toàn phim ảnh, âm nhạc. Nhưng ai muốn đi sâu trên con đường thiền định đều có thể tự nguyện giảm bớt những thú vui khiến tâm phân tán. Đây không phải sự ép buộc, mà là lựa chọn có hiểu biết.

Hãy tự quan sát: Khi bớt giải trí, tâm có bớt phóng dật không. Khi bớt tìm kiếm âm thanh dễ chịu, tâm có bớt tham muốn không. Khi không còn phải liên tục xem, nghe, thưởng thức, tâm có thêm tự tại không. Chính sự thực hành sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn lời Phật dạy.

8. Niềm vui của người tu là niềm vui không bị lệ thuộc

Người đời thường tìm niềm vui bằng cách thêm vào. Thêm một bài hát hay. Thêm một bộ phim hấp dẫn. Thêm một chuyến đi thú vị. Thêm một trải nghiệm mới. Nhưng người tu còn học cách tìm thấy an lạc bằng việc buông bớt.

Bớt tham. Bớt sân. Bớt si. Bớt mong cầu. Bớt dính mắc. Có niềm vui đến từ sự thỏa mãn ham muốn. Nhưng cũng có sự an lạc phát sinh khi ham muốn được lắng xuống. Hai điều ấy không giống nhau. Một bên phụ thuộc vào đối tượng được yêu thích. Một bên được nuôi dưỡng bằng sự ly dục, an tịnh và hiểu biết. Không phải cứ nghe nhạc nhẹ là tâm đã thanh tịnh. Không phải cứ xem phim Phật giáo là đã thực hành Chánh pháp. Không phải cứ cảm thấy bình yên là tham, sân, si đã được đoạn trừ.

Sự chuyển hóa thật sự cần thể hiện trong đời sống. Chúng ta có bớt tham sân si không.

Lời kết: Tránh xa không phải vì ghét bỏ, mà vì muốn được tự do

Người tu nên cố ý tránh xa phim ảnh, ca nhạc, giải trí không phải vì ghét bỏ cái hay, cái đẹp, mà vì muốn thoát khỏi sự trói buộc của tham ái. Không phải vì từ chối niềm vui, mà vì hướng đến sự an lạc sâu sắc, bền vững, không lệ thuộc vào ngoại cảnh.

Một bản nhạc hay rồi cũng kết thúc. Một bộ phim đẹp rồi cũng khép lại. Nhưng sự an lạc từ Giới-Định-Tuê không phụ thuộc vào những âm thanh, hình ảnh bên ngoài. Điều quan trọng không phải chúng ta đã xem gì, nghe gì, mà là sau đó tâm có bớt tham, bớt sân, bớt si hay không.

Người tu không tìm cách làm cho thế giới im lặng, mà tu tập để tâm không còn bị thế giới lôi kéo. Không phải buông bỏ để mất đi niềm vui, mà buông bỏ để có được tự do. Đó chính là con đường ly dục, bất thiện pháp mà Đức Phật đã chỉ dạy, hướng đến giải thoát và chấm dứt khổ đau.

Nào, chúng ta cùng đọc kỹ và suy ngẫm kỹ và nhớ kỹ con đường đi là yểm ly, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết bàn nhe.