Khi biết mình đang nhìn qua một tấm kính, ta có cơ hội lau sạch những vết mờ trên đó

Cũng có những buổi sáng khác, cảnh vật chẳng thay đổi bao nhiêu, những khó khăn vẫn còn đó, những vấn đề chưa được giải quyết vẫn đang chờ đợi, nhưng chỉ vì trong lòng vừa có một niềm vui nhỏ, ta bỗng thấy ánh nắng dịu dàng hơn, con đường rộng mở hơn và những người đi ngang qua cũng trở nên gần gũi hơn.

Nếu thế giới bên ngoài không thay đổi tương ứng với những biến động ấy, vậy điều gì đã khiến toàn bộ kinh nghiệm sống của ta trở nên khác biệt? Câu trả lời nằm ở việc ta không chỉ tiếp xúc với thế giới bằng giác quan, mà còn bằng toàn bộ lịch sử tâm thức của chính mình.

Mỗi con người giống như một người đứng bên cửa sổ nhìn ra khu vườn. Khu vườn có cây cối, hoa lá, ánh sáng, bóng râm và những chuyển động của bốn mùa. Nhưng cửa sổ của mỗi người lại mang một màu kính khác nhau. Có người nhìn qua lớp kính của những tổn thương chưa được chữa lành nên dễ nhận thấy nguy hiểm ngay cả trong những hoàn cảnh tương đối an toàn.

Có người nhìn qua lớp kính của sự thiếu thốn nên giữa một đời sống đã có nhiều điều đáng quý, họ vẫn chỉ nhận ra những gì mình chưa sở hữu. Có người nhìn qua lớp kính của lòng biết ơn nên không bỏ qua những điều bình dị đang âm thầm nuôi dưỡng sự sống. Điều đáng nói là khi đã nhìn qua một màu kính đủ lâu, ta thường quên mất sự tồn tại của chính tấm kính ấy. Ta tưởng màu sắc mình nhìn thấy hoàn toàn thuộc về khu vườn, mà không nhận ra một phần màu sắc đang đến từ phương tiện quan sát.

Sức mạnh của sự tỉnh thức

Trong đời sống, điều này biểu hiện rất rõ qua cách ta đánh giá người khác. Một người ít nói có thể được xem là điềm tĩnh trong mắt người này, nhưng lại bị xem là lạnh lùng trong mắt người khác. Một người thẳng thắn có thể được đánh giá là chân thành, nhưng cũng có thể bị diễn giải là thiếu tế nhị. Một người dành nhiều thời gian làm việc có thể được nhìn nhận là chăm chỉ, song cũng có thể bị cho là quá tham vọng. Bản thân hành vi là một phần của sự kiện, nhưng ý nghĩa mà người quan sát gán cho hành vi ấy còn phụ thuộc vào kinh nghiệm, nhu cầu, giá trị và những giả định đã có sẵn trong tâm trí họ.

Điều này không có nghĩa mọi cách nhìn đều đúng như nhau. Một hành vi có thể gây tổn hại thực sự và cần được nhận diện rõ ràng. Nhưng giữa quan sát một hành vi và kết luận toàn bộ bản chất của một con người vẫn tồn tại một khoảng cách lớn. Khi không nhận biết khoảng cách ấy, ta dễ biến nhận định tạm thời thành chân lý tuyệt đối, biến một trải nghiệm riêng thành quy luật chung và biến cảm xúc nhất thời thành thước đo cho thực tại.

Các hiện tượng phát sinh do nhiều nguyên nhân và điều kiện tương tác. Nhận thức của ta cũng không nằm ngoài tính điều kiện ấy. Điều ta thấy không chỉ phụ thuộc vào đối tượng được nhìn, mà còn liên hệ đến giác quan, sự chú ý, ký ức, cảm thọ và những khuynh hướng tâm lý đang vận hành. Khi một người mang trong lòng sự giận dữ, họ dễ chú ý đến những chi tiết củng cố cơn giận. Khi một người đang lo sợ, tâm trí có xu hướng ưu tiên những dấu hiệu có thể liên quan đến nguy hiểm. Những phản ứng ấy có thể mang chức năng bảo vệ, nhưng nếu không được quan sát và kiểm chứng, chúng cũng có thể thu hẹp khả năng hiểu biết của ta.

Bởi vậy, trưởng thành về nhận thức không đơn giản là học thêm nhiều điều về thế giới, mà còn là học cách nhận biết chính phương tiện mình đang sử dụng để hiểu thế giới. Ta cần đủ khiêm tốn để tự hỏi: điều ta đang thấy có phải toàn bộ sự thật không? Điều ta đang tin có dựa trên bằng chứng hay chỉ dựa trên một trải nghiệm đau buồn? Ta đang phản ứng với con người trước mặt hay với ký ức về một người từng làm mình tổn thương? Ta đang đánh giá hoàn cảnh hiện tại hay đang vô thức mang những kết luận của quá khứ đặt lên hiện tại?

Một khi biết đặt những câu hỏi ấy, tâm thức bắt đầu có không gian để mở rộng. Ta không còn bị buộc phải tin ngay mọi điều xuất hiện trong đầu. Ta có thể nhìn một người bằng sự tò mò thay vì định kiến, nhìn một thất bại bằng tinh thần học hỏi thay vì tự kết án, nhìn một biến cố bằng sự bình tĩnh thay vì vội vàng tưởng tượng ra kết cục tồi tệ nhất. Thế giới bên ngoài chưa chắc thay đổi, nhưng cách ta tiếp xúc với nó đã bắt đầu thay đổi. Và chính sự thay đổi ấy có thể dẫn đến những lựa chọn, hành động và kết quả khác trước.

Sự tự do đầu tiên của ta không phải là khả năng khiến mọi việc diễn ra theo ý mình, mà là khả năng nhận ra rằng cách nhìn hiện tại chưa chắc đã là cách nhìn duy nhất. Khi biết mình đang nhìn qua một tấm kính, ta có cơ hội lau sạch những vết mờ trên đó. Khi biết mình có thể sai, ta bắt đầu có khả năng học hỏi. Khi biết tâm thức có thể bị điều kiện hóa, ta cũng bắt đầu nhận ra khả năng chuyển hóa những điều kiện ấy.

Hành trình kiến tạo một cuộc đời mới không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc thay đổi cả thế giới. Đôi khi, nó bắt đầu từ khoảnh khắc ta đủ tỉnh thức để nhìn lại chính đôi mắt đang nhìn thế giới.