Hải đảo tự thân - hãy nương tựa chính mình

Lúc ấy, lòng chỉ khao khát một bàn tay đủ ấm để nắm lấy, một bờ vai đủ tựa để dỡ bỏ muộn phiền, hay chỉ cần một tiếng nói dịu hiền: “Không sao đâu, rồi mọi chuyện sẽ yên lành.” Nhưng đời sống không luôn hứa hẹn hai chữ “mãi mãi”, những người ta yêu thương rồi cũng đến lúc phải rẽ sang con đường khác; những điều tưởng như vĩnh cửu cũng lặng lẽ thay màu. Đến cả thân xác này - chiếc áo ta mặc từ thuở cất tiếng khóc chào đời - rồi cũng không thể đi cùng ta đến tận cùng hành trình.

Đức Phật đã nhìn thấy nỗi bất an ấy của con người từ hơn hai nghìn năm trước. Trong những ngày cuối cùng của cuộc đời, khi biết mình sắp rời khỏi thế gian, Ngài đã trao cho các đệ tử một lời di huấn đặc biệt: Hãy tự mình làm hải đảo cho chính mình, hãy tự mình nương tựa chính mình; lấy Chánh pháp làm hải đảo, lấy Chánh pháp làm nơi nương tựa.

Lời dạy ấy được ghi lại trong nhiều bản kinh thuộc cả hai truyền thống Nam truyền và Bắc truyền, nổi bật là Kinh Đại Bát Niết Bàn, Tương Ưng Bộ Kinh và Kinh Hải Đảo trong Tạp A Hàm. Đó không phải lời khuyên dành riêng cho những người sống trong rừng sâu, xa lìa thế tục, mà đó là lời nhắn gửi cho tất cả những ai đang sống giữa cuộc đời, đang yêu thương, đang mất mát, đang hy vọng và đôi khi đang không biết phải nương tựa vào đâu.

“Do vậy, này các Tỳ-kheo, hãy tự mình là hòn đảo cho chính mình, tự mình nương tựa chính mình, không nương tựa một ai khác...” - Bản kinh Ukkacela - SN 47.14

Có một điều rất đáng suy ngẫm trong hoàn cảnh Đức Phật nói lên lời này: sau khi Tôn giả Xá Lợi Phất (Sāriputta) và Mục Kiền Liên (Moggallāna) lần lượt nhập diệt, đại chúng không khỏi đau buồn. Tôn giả A-nan-đà (Ānanda) - người thị giả luôn ở bên cạnh Đức Phật - cũng không tránh khỏi nỗi trống trải. Hai vị đại đệ tử đã đi trước, rồi chính Đức Phật cũng sắp sửa rời khỏi cõi đời… Những người từng là chỗ dựa tinh thần của đại chúng, những người mà sự hiện diện của họ đem lại cảm giác an ổn, lần lượt không còn nữa. Đức Phật không bảo các đệ tử đừng buồn, Ngài cũng không phủ nhận tình thương và sự gắn bó giữa người với người. Ngài chỉ chỉ ra một sự thật sâu xa rằng nếu bình an của chúng ta hoàn toàn tùy thuộc vào sự hiện diện của một người khác, thì một ngày người ấy vắng mặt, bình an của chúng ta cũng có thể tan biến theo. Vậy là “hải đảo tự thân” bắt đầu từ sự nhận diện ấy.

Một hòn đảo giữa đại dương không cần biển cả ngừng sóng mới có thể đứng vững - nó hiện diện giữa nước, chịu những đợt thủy triều lên xuống, đón những cơn mưa và cả những trận bão; nhưng nó không vì thế mà đánh mất nền đất của mình. Cũng vậy, người biết nương tựa chính mình không phải là người có một cuộc đời không biến động. Họ vẫn có thể khóc, vẫn có thể thất vọng, vẫn có những ngày thấy lòng mình chông chênh; chỉ khác một điều là họ không còn trao toàn bộ quyền quyết định sự bình an của mình cho những biến động bên ngoài. Trong Phật giáo, hình ảnh ấy gợi nhắc đến tám ngọn gió của cuộc đời: được và mất, khen và chê, vui và buồn, vinh và nhục. Tám ngọn gió ấy chưa bao giờ ngừng thổi, người được hôm nay có thể mất ngày mai; người được ngợi khen hôm nay có thể bị trách cứ ngày mai. Nếu cứ lấy những điều ấy làm thước đo giá trị của bản thân, ta sẽ phải sống một cuộc đời luôn ngóng nhìn thời tiết bên ngoài để quyết định bên trong mình nên nắng hay mưa.

Tâm lý học hiện đại, bằng một ngôn ngữ khác, cũng đã dành nhiều công trình để tìm hiểu câu hỏi: Vì sao con người dễ đánh mất sự ổn định khi những điểm tựa bên ngoài không còn? Trong lý thuyết gắn bó (Attachment Theory), nhà tâm lý học John Bowlby cho rằng một đứa trẻ cần có một người chăm sóc đáng tin cậy để hình thành cảm giác an toàn. Từ nơi an toàn ấy, đứa trẻ mới có đủ tự tin để khám phá thế giới; khi lớn lên, nhu cầu được an toàn không biến mất mà nó chỉ chuyển sang những hình thức khác: một mối quan hệ tình cảm, một mái nhà, một công việc ổn định, một vị trí xã hội hay sự công nhận của những người chung quanh.

Không có gì sai khi con người cần nhau, chúng ta vốn là những hữu thể có tính tương thuộc - một người không thể lớn lên mà không nhận được tình thương, không thể sống mà hoàn toàn không cần đến sự nâng đỡ của cộng đồng. Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta nhầm lẫn giữa việc được yêu thương và việc phải được người khác yêu thương thì mình mới có giá trị. Có những người không dám nói lên điều mình nghĩ vì sợ bị bỏ rơi, có những người luôn cố gắng làm hài lòng tất cả bởi sâu thẳm bên trong, họ tin rằng chỉ khi nào mình hữu ích, ngoan ngoãn hoặc thành công, họ mới xứng đáng được thương yêu. Cũng có người bước vào một mối quan hệ với tất cả hy vọng rằng một người khác sẽ chữa lành những tổn thương mà chính họ chưa từng đủ can đảm nhìn lại. Và quả thật, khi ấy, tình yêu dễ trở thành một hình thức nương tựa đầy lo âu.

“Này Ānanda! Ngươi hãy tự mình soi sáng, tự mình nương tựa, chớ nương tựa nơi khác. Hãy lấy Pháp làm ngọn đèn soi sáng, lấy Pháp làm chỗ nương tựa, chớ nương tựa nơi nào khác.” - Kinh Trường A-Hàm (Kinh số 2 - Du Hành Kinh)

Hải đảo tự thân không dạy ta ngừng yêu thương, nhưng dạy ta đừng biến tình thương thành sự lệ thuộc. Ta có thể yêu một người sâu sắc mà không bắt người ấy chịu trách nhiệm cho toàn bộ hạnh phúc của mình, ta có thể biết ơn một bàn tay đã nâng đỡ mình mà không quên rằng đôi chân của mình cũng cần học cách đứng vững. Trong tâm lý học nhân văn, Carl Rogers từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc con người có khả năng lắng nghe và chấp nhận những trải nghiệm chân thật của chính mình. Ông phân biệt giữa việc đánh giá bản thân bằng những tiêu chuẩn áp đặt từ bên ngoài và việc hình thành một hệ quy chiếu nội tâm lành mạnh. Ta thử nghĩ xem, có bao nhiêu quyết định trong đời được đưa ra vì ta thực sự mong muốn, và bao nhiêu quyết định chỉ vì ta sợ người khác thất vọng? Có bao nhiêu lần ta chọn một con đường vì nó phù hợp với những giá trị sâu xa của mình, và bao nhiêu lần ta chọn nó vì đó là con đường được nhiều người tán thưởng?

Nhưng Đức Phật không dừng lại ở một lời khuyên mang tính an ủi. Ngài còn chỉ rõ con đường thực tập để mỗi người có thể tự xây dựng hải đảo cho mình. Đó chính là Tứ Niệm Xứ: quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp. Ta trở về với thân thể bằng cách nhận biết hơi thở, bước chân, tư thế và những cảm giác đang có mặt. Ta nhận diện các cảm thọ: dễ chịu, khó chịu hay trung tính. Ta quan sát tâm mình khi tham khởi lên, khi sân khởi lên, khi tâm an ổn hay tán loạn. Ta nhìn sâu vào các hiện tượng đang diễn ra để hiểu những điều kiện đã làm chúng sinh khởi và những điều kiện có thể giúp chúng chuyển hóa. Đó là một phương pháp rất cụ thể - hải đảo không được xây bằng những suy tưởng cao xa, mà bằng từng hơi thở có ý thức, từng bước chân có mặt, từng lần ta nhận diện một cơn giận trước khi để nó biến thành lời nói làm tổn thương người khác.

Người biết nương tựa chính mình không phải người không cần ai, không cần cộng đồng, không cần tình yêu hay sự giúp đỡ. Trái lại, khi không còn quá sợ hãi trước sự thiếu vắng, ta mới có thể thương yêu người khác bằng một tình thương rộng rãi hơn. Ta không nắm giữ người mình thương vì sợ cô đơn, không ép buộc họ phải sống theo mong muốn của mình, không biến sự hy sinh thành một món nợ tình cảm. Ta ở bên nhau vì muốn cùng nhau đi qua cuộc đời, chứ không phải vì một người phải chịu trách nhiệm làm cho người kia trở nên trọn vẹn.