Tu sai thật đáng tiếc, chỉ đường sai thật nguy hiểm

Đức Phật đã dành cả cuộc đời sau khi giác ngộ để chỉ ra con đường chấm dứt khổ đau. Con đường ấy không phải được xây dựng trên niềm tin mù quáng, sự suy diễn chủ quan hay những kinh nghiệm cá nhân chưa được kiểm chứng, mà trên Giới, Định, Tuệ và sự thực chứng.

Trong Kinh Người Kālāma (AN 3.65), thuộc Tăng Chi Bộ, Đức Phật khuyên chúng ta không nên vội tin chỉ vì điều ấy được truyền tụng, có trong kinh điển, phù hợp với suy luận của mình hay do một vị thầy đáng kính tuyên bố. Điều quan trọng là phải biết xem xét điều gì đưa đến tham, sân, si và khổ đau; điều gì đưa đến sự đoạn giảm bất thiện, tăng trưởng thiện pháp và an lạc.

Lời dạy ấy đặc biệt có ý nghĩa trong thời đại hôm nay, khi thiền đang được phổ biến rộng rãi, nhưng không phải phương pháp nào mang tên thiền cũng phù hợp với con đường giải thoát mà Đức Phật đã chỉ dạy.

Tu thiền không phải để có những trải nghiệm lạ

Gần đây, có nhiều người nhắn tin hỏi chúng tôi: Nên bắt đầu học thiền như thế nào? Nên đọc sách gì? Nên theo vị thầy nào? Làm sao biết mình đang thực hành đúng?

Đó đều là những câu hỏi rất đáng trân trọng. Nhưng càng trân trọng người hỏi, chúng tôi càng thấy cần thận trọng khi trả lời.

Chúng không thể biết hết những cuốn sách quý vị đang đọc có được dịch chính xác hay không, những phương pháp quý vị đang thực hành có phù hợp hay không. Chúng cũng không có đủ khả năng hướng dẫn mọi người trên tất cả các phương diện của pháp hành. Bởi chỉ một lời khuyên thiếu hiểu biết, một cách giải thích lệch khỏi Chánh pháp cũng có thể khiến người khác hiểu sai, thực hành sai và mất phương hướng trên con đường tu tập.

Trong Kinh Đại Niệm Xứ (DN 22), thuộc Trường Bộ, Đức Phật chỉ dạy con đường thực hành chánh niệm qua quán thân, thọ, tâm và pháp. Người tu cần tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm, chế ngự tham ưu ở đời. Như vậy, thiền không đơn thuần là tìm kiếm cảm giác dễ chịu, những trạng thái kỳ lạ hay những kinh nghiệm huyền bí.

Thiền trong đạo Phật hướng đến sự hiểu biết đúng đắn về thân tâm, nhận diện và đoạn trừ tham, sân, si, từng bước phát triển trí tuệ để đi đến giải thoát. Một người có thể ngồi thiền nhiều giờ, có những trải nghiệm đặc biệt, nhưng nếu sau đó vẫn ngày càng tham lam, nóng giận, kiêu mạn và cố chấp thì cần nghiêm túc xem xét lại việc tu tập của mình.

Người chỉ đường phải có trách nhiệm

Tôi luôn tâm niệm rằng người hướng dẫn thiền không chỉ truyền đạt một phương pháp, mà còn đang tác động đến đời sống tinh thần, nhận thức và con đường tu tập của người khác. Vì vậy, không phải cứ học là thành. Không phải cứ đọc được vài cuốn Kinh, tham dự vài khóa thiền, có một số trải nghiệm cá nhân là đã đủ năng lực hướng dẫn người khác.

Trong Kinh Đại Bát Niết-bàn (DN 16), Đức Phật dạy các vị Tỳ-kheo khi nghe một lời được cho là Phật dạy thì không nên vội chấp nhận hay bác bỏ, mà cần đối chiếu với Kinh và Luật. Đây là nguyên tắc vô cùng quan trọng: Không lấy uy tín cá nhân thay cho Chánh Pháp. Không lấy cảm xúc thay cho trí tuệ. Không lấy kinh nghiệm riêng làm chân lý cho tất cả mọi người.

Theo chúng tôi, có hai yếu tố đặc biệt cần thiết trong việc hướng dẫn thiền: Một là phương pháp thực hành phải rõ ràng, có căn cứ trong lời Phật dạy. Hai là mối quan hệ giữa thầy và trò phải được xây dựng trên sự trung thực, tin tưởng và tinh thần trách nhiệm. Người thầy cần biết giới hạn hiểu biết của mình. Người học cần có quyền đặt câu hỏi, đối chiếu kinh điển và tự mình kiểm chứng kết quả thực hành. Một vị thầy chân chính không nên khiến học trò lệ thuộc vào cá nhân mình, mà cần giúp họ ngày càng có chánh kiến, có khả năng tự quan sát, tự hiểu biết và tự bước đi trên con đường tu tập.

Lấy chánh pháp làm thầy, lấy sự chuyển hóa làm thước đo

Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22), thuộc Trung Bộ, Đức Phật cảnh báo về việc nắm bắt giáo pháp sai cách. Cũng như người bắt rắn không đúng phương pháp có thể bị rắn cắn, người học pháp không đúng cũng có thể tự chuốc lấy tổn hại. Hình ảnh ấy khiến tôi suy nghĩ rất nhiều.

Học sai đã đáng tiếc. Tu sai càng đáng tiếc. Nhưng biết chưa đúng mà vẫn tự tin chỉ dẫn người khác, hoặc chưa đủ năng lực mà nhận trách nhiệm dẫn dắt nhiều người, thì hậu quả có thể rất lớn.

Bởi vậy, trước khi hỏi mình đã ngồi thiền được bao lâu, đạt đến trạng thái nào, có bao nhiêu học trò, có lẽ chúng ta nên tự hỏi: Sau những năm tháng thực hành, lòng tham của mình có giảm không? Sân hận có bớt không? Si mê có được nhận diện và chuyển hóa không? Tình thương, sự tỉnh thức và trí tuệ có lớn lên không? Đó mới là những câu hỏi thiết thực.

Chúng tôi mong muốn tiếp tục chia sẻ những câu hỏi và câu trả lời về thiền định, thiền tuệ, dựa trên những lời dạy của Đức Phật trong kinh tạng Nikāya theo hiểu biết và trải nghiệm của chính mình, đồng thời tham khảo các nghiên cứu khoa học phù hợp để giúp người học hiểu rõ hơn về thực hành thiền trong đời sống hiện đại.

Chúng tôi cũng hoan nghênh những ý kiến trao đổi, thắc mắc và phản biện trên tinh thần tôn trọng sự thật, đối chiếu kinh điển và gìn giữ Chánh pháp. Chúng ta không cần bảo vệ quan điểm cá nhân bằng mọi giá. Điều cần bảo vệ là sự trong sáng của lời Phật dạy và lợi ích chân thật của người tu học.

Một đời người không dài. Có duyên gặp được Phật Pháp đã là điều quý báu. Xin đừng vì thiếu hiểu biết, chủ quan hay vội vàng mà đi sai đường. Và càng xin đừng vì danh tiếng, lợi dưỡng hay sự tự tin chưa đủ căn cứ mà chỉ sai đường cho người khác.

Tu đúng là trách nhiệm với chính mình. Chỉ đường đúng là trách nhiệm với biết bao người. Và trên hết, hãy luôn ghi nhớ: Đích đến của tu tập không phải để trở thành một người đặc biệt, mà là để chấm dứt khổ đau, phát triển trí tuệ và từng bước đi đến giải thoát.

Nào, cùng thiền cười và thiền biết ơn nào. Cùng liên tục chú tâm ghi nhận các cảm giác trên thân, chỉ ghi nhận mà thôi, ghi nhận để thân chứng vô thường và vô ngã nào!