Suốt ngày “soi” người tu sai, mình thực hành khi nào?

Mạng xã hội khiến việc quan sát và phán xét người khác trở nên quá dễ dàng. Một đoạn video vài phút, một bức ảnh, một câu nói bị cắt khỏi bài giảng cũng có thể kéo theo hàng trăm bình luận. Người này bảo vị thầy ấy tu chưa đúng, người kia nói Phật tử nọ mê tín, người khác lại phân tích chùa này làm thế này chưa hợp Chánh pháp. Đáng nói là càng tranh luận, người ta càng dễ tin mình đang bảo vệ Phật pháp.

Dĩ nhiên, học Phật không có nghĩa là mất khả năng phân biệt đúng sai. Đức Phật dạy về chánh kiến, tức thấy biết đúng đắn. Những hành vi sai giới, lợi dụng niềm tin, xuyên tạc giáo pháp hay gây tổn hại cho người khác cần được nhận diện. Khi cần thiết, việc góp ý và cảnh báo cũng là trách nhiệm. Nhưng nhận diện một việc sai khác với việc biến lỗi của người khác thành đối tượng để tâm mình bám víu mỗi ngày.

Có một câu trong Kinh Pháp cú rất đáng để người học Phật thường xuyên tự nhắc:

“Không nên nhìn lỗi người

Người làm hay không làm

Nên nhìn tự chính mình

Có làm hay không làm.”

Lời dạy không bảo chúng ta nhắm mắt trước cái sai. Điều Đức Phật hướng đến là quay ánh sáng nhận biết trở về nơi mà mỗi người thực sự có khả năng chuyển hóa: chính mình.

Bởi một nghịch lý rất dễ xảy ra là ta có thể biết rất rõ người khác tu sai ở đâu nhưng lại không biết mình đang sân. Ta có thể thuộc nhiều giới luật để phân tích hành vi của người khác nhưng trong một cuộc tranh luận lại nói những lời đầy tổn thương. Ta có thể phê phán người khác chấp ngã trong khi chính mình nhất quyết phải thắng bằng được một cuộc tranh luận trên Facebook. Nếu vậy, kiến thức Phật pháp đã tăng nhưng phiền não chưa chắc giảm.

Thước đo của việc tu tập không nằm ở khả năng phát hiện được bao nhiêu lỗi của thiên hạ. Có lẽ nên thử bằng những câu hỏi gần mình hơn: Khi bị xúc phạm, ta có bớt nóng giận không? Khi gặp người thành công hơn, lòng có bớt ganh tị? Khi quyền lợi bị ảnh hưởng, ta có giữ được sự ngay thẳng? Khi gặp một người mình không thích, ta có thể nói về họ mà không thêm thắt, hạ thấp hay ác ý? Đó mới là những “bài kiểm tra” diễn ra mỗi ngày.

Người học Phật càng lâu càng cần cẩn trọng với cảm giác mình hiểu đạo. Bởi kiến thức đôi khi tạo ra một loại ngã chấp rất tinh tế: tôi hiểu đúng hơn, tôi tu đúng hơn, tôi biết kinh điển hơn. Từ đó, việc học vốn để soi sáng chính mình lại biến thành chiếc đèn pin chỉ chuyên rọi sang nhà người khác.

Thấy người khác sai, nếu có đủ duyên và trách nhiệm, hãy góp ý bằng thiện ý. Nếu sự việc gây hại cho cộng đồng, cần lên tiếng trên tinh thần có căn cứ, công bằng và hướng đến khắc phục. Nhưng sau khi làm điều cần làm, nên biết đặt xuống. Đừng mang lỗi của người khác về nhà, đặt trong đầu mình rồi nghĩ tới từ sáng đến tối. Người kia chưa chắc thay đổi, trong khi tâm mình đã đầy bực bội.

Thực hành Phật pháp nhiều khi bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Trước khi viết một bình luận gay gắt, dừng vài giây. Khi nghe chuyện chưa kiểm chứng, đừng vội chia sẻ. Khi thấy lỗi của ai đó, thử nhìn xem trong mình có hạt giống tương tự hay không. Khi cơn giận nổi lên, thay vì lập tức tìm lý lẽ chứng minh mình đúng, hãy nhận diện: “À, sân đang có mặt”. Chỉ một khoảnh khắc như vậy cũng đã là tu.

Tu không phải là trở thành người không còn khả năng nhìn thấy cái sai. Tu là thấy cái sai mà không để sân hận dẫn đường; thấy lỗi người mà vẫn nhớ quay lại sửa mình; bảo vệ điều đúng nhưng không nuôi lớn kiêu mạn và ác ý.

Thực ra, người mà ta có trách nhiệm tu sửa nhiều nhất vẫn là chính mình. Cuộc đời quá ngắn để ngày nào cũng cầm kính lúp đi tìm lỗi người khác. Nếu dành một nửa thời gian “soi” thiên hạ để nhìn lại thân, khẩu, ý của mình, có lẽ đường tu đã khác. Có lẽ, câu hỏi quan trọng không phải là “Người kia tu đúng chưa?” mà là “Hôm nay, mình đã thực hành được gì?”.