Tóm tắt
Bài viết này là cuộc đối thoại giữa một học giả Phật giáo và một nhà tâm lý trị liệu về các giấc mơ và sự giải thích chúng trong các kinh sách Phật giáo sơ kỳ. Chúng tôi nghiên cứu năm giấc mơ được cho là của Đức Phật và những giải thích về chúng, tiếp theo là sự giải thích được cho là của Đức Phật về bảy giấc mơ của Tôn giả Ānanda. Cả các giấc mơ và sự giải thích về chúng đều được đưa ra trong những kinh sách này, nhưng điều không được đưa ra là quá trình giải thích mang tính diễn giải (hermeneutical).
Câu hỏi chính của chúng tôi là liệu những giấc mơ cổ xưa này và những giải thích về chúng có bất kỳ sự tương đồng nào với các phương pháp giải thích giấc mơ trong tâm lý trị liệu đương đại hay không. Trong quá trình nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi tham gia vào sự tranh luận đang diễn ra trong giới học thuật tôn giáo giữa các phương pháp tiếp cận mới đề cao chủ nghĩa lịch sử triệt để, và các phương pháp tiếp cận cũ hơn mà chúng xác định các mô-típ nguyên mẫu xuyên lịch sử trong các truyền thống tôn giáo.
Nhìn chung, giấc mơ của Đức Phật và Tôn giả Ānanda mang đến cho chúng ta một góc nhìn độc đáo về ý nghĩa của sự giác ngộ của Đức Phật, việc thành lập Tăng đoàn Phật giáo, và những lo lắng của Tăng đoàn khi Đức Phật sắp rời khỏi thế gian. Những giấc mơ cũng minh họa một dạng “liệu pháp tâm lý” của Phật giáo, ở đó giấc mơ và cuộc sống thực tồn tại trong mối quan hệ hỗ tương, soi sáng và tương đối hóa lẫn nhau. Cả trải nghiệm trong giấc mơ và trải nghiệm khi thức đều có thể cung cấp những tri thức quý giá, nhưng cả hai cũng có thể bị bỏ lại phía sau khi các hành giả tập trung hơn vào con đường tâm linh dẫn đến sự giác ngộ đích thực.
Giới thiệu
Câu hỏi trọng tâm trong nghiên cứu của chúng tôi là liệu một phương pháp trị liệu đương đại (chủ yếu theo trường phái Jung) có thể làm sáng tỏ cách giải thích giấc mơ của Phật giáo cổ đại hay không. Và nếu có, thì bằng cách nào? Bài viết này bắt đầu như một sự hợp tác giữa Henry, một học giả về Phật giáo, và Glenn, một nhà trị liệu và học giả quan tâm đến các giấc mơ và tâm lý học tôn giáo. Cách dễ nhất để mô tả nội dung của bài viết có lẽ là kể về quá trình hình thành nó. Bài viết bắt đầu khi Henry đề xuất một dự án về các giấc mơ trong Phật giáo và cung cấp một bản thảo tóm tắt các bản kinh liên quan khác nhau. Glenn nhanh chóng bị cuốn hút bởi mô tả của Henry về năm giấc mơ của Đức Phật, được cho là đã diễn ra vào đêm Ngài rời cung điện để đi tìm con đường giác ngộ, hoặc vào đêm trước khi Ngài chứng đắc giác ngộ. Những giấc mơ này không chỉ được mô tả mà còn được giải thích trong những bản kinh này.
Glenn ấn tượng bởi sự việc rằng những giấc mơ này và sự giải thích về chúng dường như khá chân thực. Tức là, ông nhận thức được rằng các học giả sử học có thể cho rằng những giấc mơ này và việc giải thích về chúng là sự thêm vào từ một người biên tập về sau, có thể được sử dụng để tô điểm thêm cho truyền thống truyền miệng ban đầu về sự giác ngộ của Đức Phật. Nhưng điều khiến Glenn thích thú là, như ông đã nói trong một bức thư gửi cho Henry, “xét từ nội dung của chúng, tôi thấy rằng đây là những giấc mơ dường như có thật. Chúng vô cùng quan trọng về mặt nội dung và ‘sức nặng’, và những giải thích về chúng mang tính xác thực cao”. Henry đã phản hồi với con mắt của một học giả lịch sử:
Vấn đề ở đây là, tất nhiên, phải mất hàng thế kỷ để xây dựng nên tiểu sử của Đức Phật. Chúng ta không biết khi nào câu chuyện về năm giấc mơ bắt đầu được lưu truyền. Liệu Đức Phật có thực sự có những giấc mơ đó vào đêm trước khi Ngài giác ngộ không? Hay đó là một chi tiết được thêm vào câu chuyện cuộc đời của Đức Phật nhiều thế kỷ sau khi Ngài diệt độ?
Và Glenn đã nói rõ rằng đây chính xác là điều ông thấy thú vị:
Vâng, đây cũng là vấn đề tôi đang suy ngẫm! Nếu những giấc mơ này là sự bổ sung từ một người biên tập về sau, thì chắc chắn chúng được tạo ra bởi một người có kiến thức chuyên sâu về giấc mơ và những sắc thái của chúng. Tôi ngạc nhiên rằng một người giải thích về sau lại có thể tạo ra những giấc mơ phù hợp một cách tuyệt vời với bối cảnh giác ngộ sắp xảy ra của Đức Phật, đồng thời nắm bắt được sự kỳ lạ của thế giới giấc mơ. Đối với tôi, những giấc mơ này quá chân thực - chúng quá phù hợp - chứ không phải là một sự hư cấu đơn giản. Ít nhất phải có một truyền thống truyền miệng trung thực ở đây (theo đánh giá không chuyên của tôi).
Như vậy, độc giả có thể thấy rằng ngay từ đầu, chúng tôi đã bị cuốn vào vô số câu hỏi về phương pháp luận. Như đã đề cập, những bản kinh Phật cổ xưa này không chỉ chứa đựng những giấc mơ, mà còn cả những lời giải thích rất ngắn gọn. Những lời giải thích tóm tắt này cho thấy kết quả của việc giải thích, nhưng không cho thấy phương pháp diễn giải hay quy trình giải thích. Nghĩa là, các bản kinh để lại một khoảng trống về mặt diễn giải giữa các giấc mơ và lời giải thích về chúng. Điều khiến Glenn thích thú là ông có thể lấp đầy khoảng trống này bằng phương pháp diễn giải của riêng mình, được rút ra từ liệu pháp tâm lý, để kết nối một cách hợp lý các giấc mơ với những lời giải thích tóm tắt về chúng. Nhưng làm thế nào một phương pháp trị liệu hiện đại dựa trên việc giải thích giấc mơ lại có thể làm sáng tỏ ý nghĩa của chúng từ một bối cảnh lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và tôn giáo khác biệt như vậy? Phải chăng ý nghĩa của các giấc mơ, và quá trình tìm ra những ý nghĩa đó, hoàn toàn phụ thuộc vào bối cảnh văn hóa và ngôn ngữ? Hay liệu có những mô-típ giấc mơ xuyên văn hóa nào đó, và có lẽ cả những phương pháp giải thích xuyên văn hóa để nhận biết những mô-típ đó? Đây là những câu hỏi mà bài viết này đặt ra. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi không tìm thấy bất kỳ công trình nghiên cứu nào cố gắng lấp đầy khoảng trống về mặt diễn giải giữa những giấc mơ này và sự giải thích về chúng, và do đó chúng tôi tiếp cận nhiệm vụ của mình như một nỗ lực tiên phong.
Những câu hỏi tổng quát này cũng liên quan đến một vấn đề phương pháp luận lớn hơn, điều có thể nói là đã gây khó khăn cho việc nghiên cứu tôn giáo trong giới học thuật kể từ khi ra đời. Một thế hệ học giả trước đây, chịu ảnh hưởng từ thần thoại và nghiên cứu văn hóa dân gian, đã đưa ra giả thuyết về một số mô-típ xuyên văn hóa trong các câu chuyện, kinh sách và thực hành tôn giáo. Cách tiếp cận này có lẽ được thể hiện rõ nhất bởi Mircea Eliade (1907-1986) và “trường phái Chicago”, nơi đã đào tạo cả một thế hệ học giả nghiên cứu tôn giáo. Eliade nổi tiếng với việc xác định các mô-típ nguyên mẫu, như trục thế giới (axis mundi), điều dường như có mặt trong các truyền thống tôn giáo từ các nền văn hóa rất khác nhau. Một nguyên mẫu trục thế giới có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, chẳng hạn như một ngọn núi thiêng, một cây vũ trụ, một cột trụ, một chiếc thang, một dây leo hay một sợi dây thừng, như chúng được xác định trong các câu chuyện thiêng liêng hoặc nơi một cảnh quan thiên nhiên cụ thể. Nhưng trong mọi trường hợp, theo Eliade, những biểu tượng trục thế giới này đại diện cho một cực thẳng đứng và trung tâm kết nối các tầng khác nhau của vũ trụ, thường có các cõi trời ở trên, mặt đất phẳng ở giữa và địa ngục ở dưới. Do đó, trục này được thiêng hóa như một điểm định hướng và giao tiếp, một cánh cổng dẫn đến cảnh giới của các vị thần và tổ tiên, nơi “vũ trụ có thể tiếp cận được ở tất cả mọi chiều kích của nó”(1). Chúng ta sẽ thấy một vài biểu tượng trục thế giới này trong những giấc mơ ở sau.
Câu hỏi đặt ra là, làm thế nào chúng ta có thể giải thích sự tồn tại của những mô-típ nguyên mẫu, xuyên văn hóa như vậy? Làm thế nào chúng có thể xuất hiện một cách độc lập trong những nền văn hóa khác biệt rộng lớn như vậy, những nền văn hóa có thể có rất ít hoặc không có sự tiếp xúc lịch sử? Eliade không đưa ra câu trả lời rõ ràng cho những câu hỏi này, nhưng ở đây chúng ta có thể dựa vào tư tưởng của vị đồng nghiệp của Eliade, C.G. Jung, người cho rằng sự kế thừa tiến hóa của tâm trí và thân thể con người có thể là nguồn gốc cuối cùng của những mô-típ này(2). Các nguyên mẫu có thể có mặt trong tiềm thức của chúng ta từ khi sinh ra, như một quyền thừa kế tiến hóa và bản năng mà nó định hình nhận thức của chúng ta về thực tại thành những khuôn mẫu nào đó, và có chức năng tiết lộ những khía cạnh ẩn giấu trong tâm hồn chúng ta và phạm vi tồn tại của nó(3). Liên quan đến nguyên mẫu trục thế giới (axis mundi), một số người thậm chí còn cho rằng trục này nói chung tương ứng với hệ thần kinh và cột sống của con người, với các chức năng “cao hơn” ở phía trên nằm nơi não bộ, và các chức năng “thấp hơn” ở phía dưới nằm nơi hệ tiêu hóa, sinh dục và bài tiết(4). Nói chung, các nhà tư tưởng tâm lý học động lực đã lưu ý rằng các giấc mơ dường như chứa đựng một số lượng lớn các mô-típ nguyên mẫu, và điều này có thể là do các giấc mơ có mối liên hệ mật thiết với cả cơ thể và tiềm thức(5). Nghĩa là, các giấc mơ có thể có khả năng đặc biệt để tiếp cận những lĩnh vực mà chúng sâu hơn cả ngôn ngữ và văn hóa, ngay cả khi biểu tượng của chúng sử dụng ngôn ngữ và văn hóa. Những giả thuyết như vậy dường như khá hiệu quả đối với công việc trị liệu của Glenn, chủ yếu bởi ông đã thấy rất nhiều mô-típ nguyên mẫu trong những giấc mơ của các thân chủ của mình.
Những nghiên cứu gần đây trong lĩnh vực nghiên cứu tôn giáo đã đặt câu hỏi về tính hợp lệ của các mô-típ xuyên văn hóa của Eliade và Jung, một phần vì bất kỳ sự đồng nhất nào giữa hai hiện tượng tất yếu sẽ loại trừ một số khía cạnh khác biệt. Do đó, các nguyên mẫu có xu hướng trở thành những khái niệm trừu tượng mà chúng bỏ qua sự khác biệt và đa dạng(6). Ví dụ, Henry nhận thức rõ những nỗ lực của các học giả phương Tây trước đó nhằm áp đặt ý nghĩa nguyên mẫu lên các văn bản Phật giáo - thường là những ý nghĩa có nguồn gốc từ tư tưởng phương Tây - điều này dẫn đến sự xuyên tạc chính các văn bản và là một chủ nghĩa thực dân tri thức đang diễn ra(7). Tương tự, các học giả phương Tây thường mắc lỗi chọn lọc, tiếp thu một số khía cạnh nào đó của Phật giáo và tách chúng ra khỏi ngữ cảnh. Sự phổ biến của các kỹ thuật “chánh niệm” trong liệu pháp tâm lý phương Tây là một ví dụ dễ thấy(8). Trước những sự bóp méo này, Henry hướng đến áp dụng chủ nghĩa lịch sử và chủ nghĩa bối cảnh vào các hiện tượng tôn giáo. Glenn, trong khi nhận thức được sự lạm dụng khái niệm nguyên mẫu trong các nghiên cứu cũ hơn, và biết rõ những lời chỉ trích sâu sắc đối với Mircea Eliade và “trường phái Chicago” trong các nghiên cứu gần đây, vẫn để ngỏ cánh cửa cho những mô-típ nguyên mẫu này, chủ yếu là vì ông đã thấy chúng rất thường xuyên trong những giấc mơ của các thân chủ của mình(9).
Một trường hợp hữu ích đã xuất hiện khá sớm trong dự án. Henry, khi đề xuất cần có một cách tiếp cận theo ngữ cảnh đối với giấc mơ, đã lưu ý đến ý nghĩa ngữ cảnh của núi Tu-di (Meru) trong vũ trụ học Phật giáo: ngọn núi thần thoại này được hiểu là trung tâm của vũ trụ, với các tầng trời ở trên, các tầng địa ngục bên dưới, và bốn lục địa đảo bao quanh nó ở bốn hướng chính. Henry giải thích rằng nếu chúng ta không biết ý nghĩa ngữ cảnh này, chúng ta không thể giải thích chính xác một giấc mơ về ngọn núi này. Khi nghe ví dụ này, Glenn nghĩ đến cách hiểu của Eliade về ngọn núi thiêng như một trục thế giới (axis mundi), một trục thẳng đứng kết nối vũ trụ ba cấp và xác định tính đối xứng của nó. Glenn cũng coi nguyên mẫu bản ngã (self) của Jung như là trung tâm sâu thẳm của tiềm thức mà xung quanh đó cái tôi (ego) có xu hướng xoay quanh trong quá trình trị liệu. Nguyên mẫu bản ngã có xu hướng xuất hiện ở nơi các biểu tượng giấc mơ, bao gồm cả núi(10). Đối với Glenn, mặc dù những khái niệm cụ thể của Eliade về các ngọn núi thiêng, và bằng chứng mà chúng đặt cơ sở trên đó, đã bị chỉ trích(11), nhưng thực tế là các nền văn hóa khác nhau vẫn thường nói về những ngọn núi thiêng như là trung tâm của vũ trụ, và họ xây dựng các hệ thống vũ trụ học phân lớp và đối xứng xung quanh chúng(12). Sau khi xem xét biểu tượng ngọn núi thiêng trong giấc mơ của một số khách hàng của mình, Glenn nhận thấy rằng biểu tượng này dường như hàm ý một trung tâm tâm linh sâu sắc, thường đặt ra một mục tiêu siêu việt hơn cho cái tôi, và biến nó thành một cuộc tìm kiếm thiêng liêng. Nhưng liệu những hàm ý này của biểu tượng ngọn núi có thể đúng trong cả ngữ cảnh Phật giáo cổ đại và ngữ cảnh phương Tây đương đại hay không?
Phương pháp luận
Sau đây là cuộc đối thoại giữa một học giả Phật giáo và một nhà trị liệu thực hành về những giấc mơ được cho là của Đức Phật và Tôn giả Ānanda, những giải thích về những giấc mơ đó, và sự liên quan có thể có của chúng đối với việc sử dụng giấc mơ trong trị liệu và tâm linh ngày nay. Những giấc mơ của Đức Phật và Tôn giả Ānanda là tài liệu nghiên cứu của chúng tôi, và thông qua đó, chúng chúng tôi hy vọng sẽ minh họa, và có thể làm sáng tỏ, một cuộc tranh luận đang diễn ra trong giới học thuật tôn giáo giữa các phương pháp tiếp cận lịch sử và bối cảnh mới hơn, và các phương pháp tiếp cận nguyên mẫu cũ hơn chịu ảnh hưởng từ nghiên cứu thần thoại và văn hóa dân gian. Nói chung, chúng tôi hy vọng chứng minh rằng các phương pháp tiếp cận theo ngữ cảnh và theo nguyên mẫu có thể bổ trợ lẫn nhau, và chúng ta cần cả hai để nắm bắt được hiện tượng tôn giáo ở nơi tất cả chiều sâu và sự đa dạng của nó. Các phương pháp tiếp cận theo ngữ cảnh giúp chúng ta nhận ra những khác biệt thú vị giữa các mô-típ tôn giáo mà thoạt nhìn có vẻ giống nhau. Các phương pháp tiếp cận theo nguyên mẫu giúp chúng ta xác định những điểm hiệu quả cho đối thoại liên tôn giáo, chúng nhấn mạnh phạm trù “tôn giáo” như một thứ không thể đơn giản rút gọn thành phạm trù “văn hóa”, và chúng nêu lên khả năng rằng các mô-típ tôn giáo phổ biến có thể bắt nguồn từ cơ thể con người và bản năng của nó. Trong lịch sử nghiên cứu tôn giáo, phương pháp luận đã dao động giữa hai thái cực, và có lẽ đã đến lúc tìm ra điểm cân bằng.
Phương pháp cụ thể của Henry khi nghiên cứu hai bản kinh về giấc mơ này bao gồm việc đọc so sánh những phiên bản khác nhau của các bản kinh, chú trọng đến ý nghĩa giáo lý và biểu tượng của những giấc mơ này như được hiểu trong ngữ cảnh Phật giáo sơ kỳ. Ông cũng chú ý đến văn hóa Ấn Độ mà nó có thể đã ảnh hưởng đến việc giải thích những giấc mơ này trong Tăng đoàn Phật giáo. Như Serinity Young đã chỉ ra, “Người Nam Á luôn sử dụng động từ ‘thấy’ (Sanskrit: √dṛś; Tây Tạng: mthong) một giấc mơ hơn là ‘có’ một giấc mơ. Ngôn ngữ như vậy thể hiện thực tế rằng giấc mơ được trải nghiệm như là thứ được trao cho con người chứ không phải do họ tạo ra, và có xu hướng nhấn mạnh nguồn gốc bên ngoài hơn là bên trong của giấc mơ, do đó gán cho nó một thẩm quyền thần thánh hay ma quỷ”(13). Trong nghiên cứu của mình về vai trò của giấc mơ trong các văn bản Phật giáo, Young cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải mở rộng ngữ cảnh văn hóa của những trải nghiệm giấc mơ trong Phật giáo, lập luận rằng ngữ cảnh văn hóa rất quan trọng để hiểu được ý nghĩa của một giấc mơ.
Phương pháp cụ thể của Glenn trong việc sử dụng giấc mơ để trị liệu bao gồm việc hỏi người mơ về những liên tưởng của họ với mỗi nhân vật, biểu tượng hoặc sự kiện trong giấc mơ. Mặc dù các biểu tượng ở nơi “nội dung” được ghi nhớ của giấc mơ có nhiều nghĩa khác nhau, nhưng những liên tưởng mang tính biểu tượng của người mơ giúp thu hẹp các nghĩa có thể có của nội dung giấc mơ, và sự thực chúng thường cho phép cả thân chủ và nhà trị liệu đồng ý về một ý nghĩa khá cụ thể của giấc mơ, ít nhất là tại thời điểm đó. Các sắc thái cảm xúc mà chúng gắn liền với mỗi biểu tượng và sự kiện ở trong giấc mơ thì đặc biệt quan trọng đối với việc giải thích. Khi ý nghĩa mà nhà trị liệu gợi ý trùng khớp với suy nghĩ của người mơ, thường sẽ có một sự thấu hiểu bất ngờ, như thể giấc mơ biết điều gì đó về người mơ, điều rất gần với bề mặt ý thức, nhưng chưa được diễn đạt rõ ràng. Việc diễn đạt suy nghĩ hay cảm xúc tiềm thức này thường đi kèm với một sự giải phóng năng lượng trong người mơ. Việc diễn đạt ý nghĩa của giấc mơ thường kết tinh một số xung đột, căng thẳng, tổn thương hoặc hy vọng nào đó đã tiềm ẩn trong cơ thể hoặc tiềm thức, và việc diễn đạt này thường dường như giải phóng một lượng năng lượng nào đó ra khỏi cơ thể. Những giấc mơ cũng có thể trở thành hiện thực theo cách này, mang những ý nghĩa hoàn toàn mới, vào những thời điểm về sau trong cuộc đời của người mơ. Nghĩa là, tính đa nghĩa của các biểu tượng khác nhau trong giấc mơ hỗ trợ việc đọc liên tục, theo thời gian một nội dung giấc mơ duy nhất, cho phép nội dung giấc mơ tạo ra những ý nghĩa mới vào những thời điểm hoặc giai đoạn khác nhau trong cuộc đời của người mơ.
Việc giấc mơ dường như có một sự nhận thức vượt ra ngoài ý thức của người mơ là vì giấc mơ có thể cung cấp những hiểu biết dường như đến từ bên ngoài người mơ. Khía cạnh bí ẩn này của liệu pháp giấc mơ kết nối nó hoàn toàn tự nhiên với nhiều truyền thống tâm linh khác nhau. Ở nghĩa này, giấc mơ dường như đến từ bên ngoài phạm vi cái tôi của người mơ. Trong các truyền thống phương Tây, giấc mơ được coi là: (1) Tiết lộ về bệnh tật hoặc sức khỏe thể chất; (2) Tiết lộ về trạng thái tâm hồn của người mơ; (3) Tiết lộ về các thế lực bên ngoài người mơ, chẳng hạn như các nhân vật tâm linh (thiên thần, ác quỷ…) hay tổ tiên đã khuất(14). Glenn đã quan sát cả ba “loại” giấc mơ trong quá trình trị liệu của mình, mặc dù với tư cách là một nhà trị liệu, ông thường duy trì sự khiêm nhường về mặt siêu hình và cố gắng thích ứng với khuynh hướng tâm linh của các thân chủ(15). Ở nơi những giấc mơ được trình bày ở sau, chính các văn bản đã đưa ra những giải thích, vì vậy nhiệm vụ của chúng ta là kết nối các biểu tượng trong giấc mơ với những giải thích mà chính truyền thống đã đưa ra. Việc chúng ta không có những liên kết ban đầu của người mơ, và đặc biệt là sắc thái cảm xúc gắn liền với các nhân vật trong giấc mơ, là một trở ngại lớn, nhưng chúng ta sẽ cố gắng tiến hành tốt nhất có thể với dữ liệu hiện có.
Phần 1: Năm giấc mơ của Đức Phật
Năm giấc mơ này được tìm thấy trong các kinh sách Phật giáo thuộc nhiều truyền thống khác nhau, mặc dù thời điểm xuất hiện các các giấc mơ có sự khác nhau. Trong kinh Phổ diệu (Lalitavistara) và kinh Phật bản hạnh tập (Abhiniṣkramaṇa), những bản kinh được viết bằng tiếng Sanskrit và thuộc truyền thống Đại thừa, những giấc mơ này xảy ra ngay trước khi Đức Phật rời cung điện để bắt đầu con đường tu tập. Trong kinh Giấc mơ (Supina) và Đại sự (Mahāvastu), những bản kinh hệ Pāli thuộc truyền thống Theravāda, những giấc mơ này xảy ra vào đêm trước khi Đức Phật chứng đắc giác ngộ. Tuy nhiên, năm giấc mơ được mô tả rất giống nhau trong những bản kinh khác nhau này. Kinh Phật bản hạnh tập ghi rằng:
Đêm đó, Thái tử có năm giấc mơ kỳ lạ. Thứ nhất, Ngài mơ thấy mình dùng cả đại địa làm giường, núi Tu-di làm gối; Ngài đặt tay trái xuống biển Đông, tay phải xuống biển Tây, và hai chân xuống biển Nam. Thứ hai, Ngài mơ thấy một dây leo tên là Kiến lập [建立] mọc ra từ rốn của mình và ngọn của nó vươn tới cõi trời Hữu đảnh. Thứ ba, Ngài mơ thấy bốn con chim với màu sắc khác nhau, đến từ bốn hướng, và chúng tự nhiên chuyển sang màu trắng tinh khiết ở dưới chân Ngài. Thứ tư, Ngài mơ thấy bốn con thú trắng đầu đen, bò từ chân đến đầu gối để liếm chân Ngài. Thứ năm, Ngài mơ thấy một ngọn núi lớn đầy phẩn uế, nhưng Ngài bước đi trên đó mà không bị nhiễm bẩn(16).
Cần lưu ý rằng thứ tự các giấc mơ được trình bày ở đây là theo truyền thống Trung Quốc. Trong truyền thống Pāli, giấc mơ thứ ba và thứ tư bị đảo ngược vị trí(17). Theo truyền thống, năm giấc mơ này được coi là điềm báo(18) và báo trước những sự kiện quan trọng sau đây trong cuộc đời của Đức Phật: 1) Sự giác ngộ của Bồ-tát; 2) Giáo pháp Bát chánh đạo của Ngài; 3) Bốn đẳng cấp học giáo pháp của Ngài và đạt được giải thoát; 4) Nhiều cư sĩ mặc y phục trắng quy y Ngài; 5) Đức Phật sử dụng khéo leo bốn vật dụng cần thiết là y phục, thực phẩm, nơi ở và thuốc men mà không dính mắc(19). Chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từng điều một. Để nhấn mạnh tính chất điềm báo và tính xác thực của những giấc mơ của Bồ-tát, các giải thích truyền thống cho rằng tất cả chư Phật, cả trong quá khứ và tương lai, đều trải nghiệm những giấc mơ này như một dấu hiệu cho thấy sự chứng đắc giác ngộ viên mãn của họ, trước khi họ cuối cùng chiến thắng Ma vương (Māra).
Giấc mơ thứ nhất: Sự giác ngộ của Đức Phật
Ngài mơ thấy mình dùng đại địa làm giường, núi Meru làm gối; Ngài đặt tay trái xuống biển Đông, tay phải xuống biển Tây, và hai chân xuống biển Nam. Giấc mơ này tượng trưng cho sự giác ngộ của Đức Phật.
Là một nhà trị liệu, nếu Glenn thấy một giấc mơ như vậy ở nơi khách hàng của mình, ông sẽ hơi lo lắng. Bởi vì giấc mơ mô tả các xung đột tâm lý và kết quả có thể xảy ra của chúng, chúng có thể được sử dụng như một công cụ đánh giá rất tổng quát, mặc dù không hoàn hảo(20). Đối với một người “phàm phu”, tức là người chưa đạt được sự giác ngộ như Đức Phật, việc người mơ đồng nhất mình với vũ trụ ở đây có xu hướng báo trước một cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần nghiêm trọng(21). Nhưng đối với một người “phàm phu”, giấc mơ với những biểu tượng lớn lao như vậy thường sẽ xuất hiện như một cơn ác mộng, với nỗi sợ hãi, điềm báo xấu và những dấu hiệu cảnh báo cực đoan khác. Do đó, điều đáng chú ý và độc đáo ở đây là sự rộng lớn của biểu tượng vũ trụ trong giấc mơ này cũng đi kèm với cảm giác thanh thản. Người mơ đang nằm trên mặt đất như một “chiếc giường”, và trên ngọn núi vũ trụ như một “chiếc gối”. Cảnh tượng là một cảnh tượng hùng vĩ với sự yên bình và tĩnh lặng. Nói cách khác, người mơ không phải là một người “phàm phu”, mà là một người có sự thành tựu tâm linh to lớn.
Giấc mơ mô tả thân thể Đức Phật như một biểu tượng của vũ trụ, với tay chân được sắp xếp theo bốn hướng chính. Mô-típ nguyên mẫu ở đây là sự tương ứng giữa thế giới thu nhỏ của thân thể với đại vũ trụ. Ở một nghĩa nào đó, Đức Phật đã trở thành một với vũ trụ, hoặc vũ trụ đã trở thành một với Ngài. Dù theo cách nào, đây cũng có thể là một cách để hiểu ý nghĩa của sự giác ngộ trong Phật giáo. Bản thân cảnh tượng là một dạng mạn-đà-la, với đầu, chân, tay trái và tay phải của thân thể được mô tả như bốn cổng của mạn-đà-la. Nhưng đầu là bộ phận duy nhất của cơ thể không nằm trong đại dương. Đầu tựa trên núi Tu-di như một chiếc gối. Và có ít nhất hai điều đáng chú ý ở đây. Thứ nhất là đầu đang “nghỉ ngơi”. Đầu - và tâm trí bên trong - đang ở trong trạng thái an tĩnh tuyệt đối. Điểm thứ hai liên quan đến ý nghĩa to lớn của ngọn núi thiêng như một biểu tượng của trung tâm vũ trụ, trục thế giới (axis mundi). Đầu tựa vào trung tâm vũ trụ này, cân bằng hoàn hảo giữa cõi trời và địa ngục, trên và dưới, và nằm giữa bốn châu lục và bốn hướng chính. Việc đặt tâm trí vào trung tâm vũ trụ này trong trạng thái an tĩnh tuyệt đối có thể là một cách khác để hiểu ý nghĩa của sự giác ngộ trong Phật giáo, ít nhất là vào thời điểm giấc mơ này diễn ra.
Các hướng chính và hai bên trái và phải của cơ thể cũng có thể mang ý nghĩa biểu tượng ở đây. Trong các truyền thống Mật tông về sau mà các học giả thường cho rằng bắt nguồn từ Ấn Độ thế kỷ VII, các hướng chính đóng một vai trò rất quan trọng, trong đó “năm hướng” (bao gồm cả trung tâm) được liên kết với Ngũ Phật, Ngũ trí, v.v(22). Hai bên trái và phải của cơ thể cũng được liên kết với các kênh bên trái và bên phải của quán tưởng Mật tông. Những giáo lý và thực hành này xuất hiện muộn hơn nhiều so với những giấc mơ được mô tả ở đây, mặc dù có thể chúng xuất phát từ một truyền thống chung. Một câu chuyện xuất hiện dưới các hình thức tương tự trong nhiều văn bản, giải thích rằng:
Ngay khi vừa chào đời, Bồ-tát bước trên mặt đất. Bất cứ nơi nào chân Ngài chạm vào, ở đó một đóa sen lớn lập tức mọc lên. Không cần hỗ trợ, Ngài bước bảy bước về phía Đông và tuyên bố: “Ta sẽ là nguyên nhân của mọi việc thiện”. Bất cứ nơi nào Bồ-tát bước đến, ở đó một đóa sen lại mọc lên. Sau đó, Ngài bước bảy bước về phía Nam và nói: “Ta xứng đáng được chư thiên và loài người cúng dường”. Tiếp theo, Ngài bước bảy bước về phía Tây, và dừng lại ở bước thứ bảy, Ngài tuyên bố những lời mãn nguyện này một cách oai phong như tiếng gầm sư tử: “Ta là bậc tối thượng trên trái đất này. Đây là kiếp sống cuối cùng của Ta, nơi Ta sẽ đoạn trừ sinh, lão, bệnh và tử!”. Sau đó, Ngài bước bảy bước về phía Bắc và nói: “Ta sẽ là bậc tối thượng trong tất cả chúng sinh!”. Tiếp theo, Ngài bước bảy bước xuống dốc và nói: “Ta sẽ khuất phục Ma vương và quân đội của y! Ta sẽ khiến những đám mây Pháp lớn tưới xuống tất cả chúng sinh trong địa ngục, dập tắt lửa địa ngục và lấp đầy chúng sinh ở đó bằng phúc lạc”. Cuối cùng, Ngài bước bảy bước lên dốc, ngước mắt lên và nói: “Tất cả chúng sinh sẽ ngước nhìn ta”(23).
Ở đây chúng ta thấy một hàm ý rằng Đức Phật, giống như núi Meru, chính là trung tâm vũ trụ - rằng thân thể mới sinh của Ngài tự nó là điểm tham chiếu cho tất cả các điểm khác, một dạng trục thế giới.
Giấc mơ thứ hai: Bát chánh đạo
Ngài mơ thấy một dây leo tên là “Kiến lập” (建立) mọc ra từ rốn và ngọn của nó vươn tới trời Hữu đảnh/Sắc cứu cánh (Akaniṣṭha). Giấc mơ này tượng trưng cho giáo pháp của Đức Phật: Bát chánh đạo đưa đến giải thoát.
Điều thú vị là, biểu tượng trong giấc mơ dường như chứa đựng một số yếu tố Hindu giáo, ít nhất là thoạt nhìn. Các Purāṇa của Hindu giáo, nơi một số đoạn khác nhau, khi mô tả sự ra đời của thần sáng tạo Brahma, đã mô tả ngài xuất hiện từ một bông hoa sen mọc ra từ rốn của Thần Viṣṇu(24). Câu chuyện này có khả năng đã được cộng đồng Phật giáo sơ kỳ biết đến. Nhưng ở giấc mơ này, câu chuyện đã thay đổi. Và do đó, giấc mơ này thậm chí còn lớn lao và bao quát hơn giấc mơ đầu tiên, mặc dù nó cũng có thể được coi là sự mở rộng lô-gích của giấc mơ đầu tiên. Ở đây, Đức Phật không chỉ cùng tồn tại với vũ trụ, mà giống như Thần Viṣṇu, người đã sinh ra đấng sáng tạo Brahmā, chính Đức Phật đang tạo ra một Pháp (Bát chánh đạo). Rốn ở đây có thể là biểu tượng của ý chí, ham muốn và nghị lực của con người, cũng như một biểu tượng của khả năng sinh ra những thực thể tự chủ có ý chí và sự sống riêng. Phật pháp là một thực thể tự chủ như vậy.
Nếu chúng ta xem xét giấc mơ này theo đúng nghĩa của nó, thay vì đối chiếu với thần thoại Hindu, chúng ta có thể xem xét tên của dây leo, “Kiến lập”, và sự việc rằng nó vươn tới cõi trời Hữu đảnh - cõi cao nhất trong vũ trụ học Phật giáo(25). Ở đây, dây leo dường như tượng trưng cho việc thiết lập một con đường vững chắc, Bát chánh đạo, dẫn đến cõi cao nhất này. Nếu núi Tu-di, trung tâm vũ trụ, được đồng nhất với thân Phật trong giấc mơ trước, thì ở đây chúng ta thấy Pháp xuất hiện từ thân Phật, như một con đường đã được thiết lập mà nó trải dài qua trung tâm vũ trụ này từ trái đất đến cõi cao nhất. Dây leo Pháp, như một dây rốn, vẫn được kết nối với thân Phật và được nuôi dưỡng bởi nó, khi các tua của dây leo này kết nối cõi trần gian với cõi trời cao nhất. Và tất cả điều này giúp làm sáng tỏ một cách tượng trưng ý nghĩa mà ở đó Pháp là một con đường, được thiết lập trong và bởi Đức Phật.
![]() |
Tác phẩm điêu khắc Gandhara mô tả giấc mơ của hoàng hậu Maya |
Giấc mơ thứ ba: Sự thành lập Tăng đoàn
Ngài mơ thấy bốn con chim có màu sắc khác nhau, bay đến từ bốn hướng, và chúng tự nhiên chuyển sang màu trắng tinh khiết dưới chân Ngài. Giấc mơ này tượng trưng cho bốn đẳng cấp cùng tu học Phật pháp và đạt được giải thoát.
Một lần nữa, giấc mơ này có thể được đặt trong bối cảnh thần thoại Hindu, dựa trên giấc mơ trước đó: Brahmā, đấng tạo hóa, thường được mô tả với bốn đầu, và những cái đầu đó có những ý nghĩa biểu tượng khác nhau trong các tác phẩm thần thoại, bao gồm bốn bộ Veda, bốn yuga (các thời kỳ của vũ trụ), bốn hướng chính và bốn đẳng cấp (Bà-la-môn, Sát-đế-lợi, Phệ-xá và Thủ-đà-la)(26). Trong truyền thống Veda, bốn đẳng cấp được cho là xuất phát từ miệng, tay, đùi và bàn chân của một người khổng lồ nguyên thủy được gọi là Puruṣa mà các bộ phận cơ thể của ông đại diện cho bốn đẳng cấp theo thứ bậc giảm dần độ thanh khiết(27). Trong truyền thống Phật giáo, ẩn dụ về màu trắng từ lâu đã được sử dụng để tượng trưng cho sự thanh khiết, trong khi các màu khác thường đại diện cho sự uế nhiễm. Một ví dụ đáng chú ý về điều này có thể được tìm thấy trong kinh Sa-môn quả (Sāmaññaphala), ở đó Đức Phật trực tiếp so sánh một tấm vải trắng với một tâm trí thanh tịnh và sáng tỏ:
Lại nữa, này đại vương, Tỷ-kheo, xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú vào thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Tỷ-kheo ấy thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần. Này đại vương, ví như một người ngồi, dùng tấm vải trắng trùm đầu, không một chỗ nào trên toàn thân không được vải trắng ấy che thấu. Cũng vậy, này đại vương, Tỷ-kheo thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh, trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần(28).
Ở giai đoạn phát triển về sau của Phật giáo, việc thực hành thiền chỉ (samatha) thường được giải thích thông qua một quá trình tu tập chín giai đoạn, được tượng trưng bằng hình ảnh thuần hóa một con voi hoang(29). Trong một truyền thống tranh Thangka của Tây Tạng, quá trình này được thể hiện bằng hình ảnh sự biến đổi dần dần của một con voi đen thành một con voi trắng, minh họa các giai đoạn thuần phục và thanh tịnh tâm trí. Thông điệp cốt lõi của giấc mơ này dường như liên quan đến màu sắc của bốn con chim, ban đầu là “khác biệt”, nhưng “tự nhiên” biến thành màu “trắng thanh khiết”. Sự khác biệt của hệ thống đẳng cấp dường như tự nhiên tan biến dưới sự ảnh hưởng của Phật pháp, và một “sự thanh khiết” mới được tìm thấy, một lần nữa ở điểm trung tâm của bốn hướng, mà ở đây là dưới chân của Thái tử, có thể tượng trưng cho quan niệm rằng, bất kể đẳng cấp mà các cá nhân xuất thân là gì, tất cả đều thể hiện sự tôn kính cao nhất đối với Đức Phật bằng cách đảnh lễ nơi chân Ngài, theo phong tục cổ xưa của Ấn Độ(30).
Nhìn vào chuỗi giấc mơ, chúng ta có thể thấy một sự tiến triển từ (1) sự giác ngộ của Đức Phật, đến (2) ảnh hưởng của sự giác ngộ đó qua giáo lý Bát chánh đạo, đến (3) ảnh hưởng của chính Phật pháp trong việc xóa bỏ sự khác biệt về quyền lực và đẳng cấp, và hình thành các cộng đồng bình đẳng mới. Do đó, chúng ta có thể đặt ba giấc mơ đầu trong khuôn khổ Tam bảo của Phật giáo: Phật, Pháp và Tăng.
Cuối cùng, ý nghĩa của biểu tượng chim thì rất đa diện. Trong kinh Pháp cú, Đức Phật được cho là đã so sánh con đường của các Bậc Giác ngộ với đường bay của một con chim, và cách giải thích truyền thống về giấc mơ này dường như liên quan đến việc chứng đắc giải thoát(31). Một ý nghĩa nổi bật khác của biểu tượng chim đến từ trục của bánh xe luân hồi mà ở đó một con chim, một con rắn và một con heo được miêu tả là đại diện cho ba độc, đó là tham lam, sân hận và si mê. Do đó, chim có thể tượng trưng cho tham dục (rāga). Những con chim đủ màu sắc chuyển dần sang màu trắng tinh khiết có thể tượng trưng cho việc các loại tham dục bất thiện khác nhau được chuyển hóa và trở nên thanh tịnh khi một người tu tập theo giáo pháp của Đức Phật. Điều này cũng có thể mang ý nghĩa rằng hệ thống đẳng cấp tự nó được đặt cơ sở trên một hệ thống tham dục bất thiện. Quan trọng hơn, bốn con chim này bay theo một quỹ đạo đưa chúng xuống mặt đất, điều này cũng có thể tượng trưng cho việc thiết lập một cộng đồng trần thế - một cộng đồng dựa trên những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống hàng ngày, nhưng vẫn hướng đến sự bình đẳng và tìm kiếm sự giải thoát.
Giấc mơ thứ tư: Sự phát triển của Tăng đoàn
Ngài mơ thấy bốn con thú mình trắng đầu đen bò từ chân đến đầu gối để liếm chân Ngài. Giấc mơ này tượng trưng cho các cư sĩ và gia chủ mặc áo trắng thanh tịnh, những người quy y theo Đức Phật và giáo pháp của Ngài.
Thuật ngữ “cư sĩ áo trắng” (avadāta-vasana) thường được tìm thấy trong các kinh sách Phật giáo để chỉ cho các Phật tử tại gia. Ngược lại, các Tăng sĩ Phật giáo được mô tả là mặc y hoại sắc. Như vậy, đây là giấc mơ thứ hai mô tả về Tăng đoàn Phật giáo. Nếu giấc mơ đầu tiên nói về sự giáng trần và hướng đến việc thành lập một Tăng đoàn, thì ở đây chúng ta có hình ảnh những con thú rất trần tục (được mô tả là “giun” trong các phiên bản Pāli của giấc mơ này) trồi lên từ mặt đất, và một mô tả về cơn đói khát của những con thú này khi chúng liếm chân Đức Phật. Nếu những con chim trong giấc mơ trước trở nên “thanh khiết”, thì những con thú hay con sâu trong giấc mơ này là sự pha trộn giữa trắng và đen, nhấn mạnh sự pha trộn giữa thanh tịnh và bất tịnh.
Giấc mơ thứ năm: Thiêng liêng và trần tục
Thứ năm, Ngài mơ thấy một ngọn núi lớn đầy phẩn uế nhưng Ngài bước đi trên đó mà không bị nhiễm bẩn. Giấc mơ này tượng trưng cho việc Đức Phật sử dụng khéo léo bốn vật dụng cần thiết là y áo, thực phẩm, nơi ở và thuốc men mà không vướng mắc.
Giấc mơ cuối cùng này, theo một nghĩa nào đó, tượng trưng cho lời giải đáp cho câu hỏi được đặt ra bởi hai giấc mơ trước đó - câu hỏi về việc làm thế nào Tăng đoàn, vốn ban đầu được hình thành trong sự thanh tịnh và bình đẳng, và không thể tránh khỏi việc bị vấy bẩn bởi những tham dục và chấp trước vào sự tồn tại trần tục (bao gồm y phục, thực phẩm, nơi ở và thuốc men), có thể tiếp tục tự nhận thức mình như một sự mở rộng của Đức Phật và giáo pháp của Ngài.
Các nhánh khác nhau của Phật giáo đã bàn luận về việc sử dụng đúng đắn những nhu cầu thiết yếu này để đạt được giải thoát, nhưng ở đây chúng ta có một hình ảnh tuyệt vời nói lên nhiều điều hơn cả lời nói. Những nhu cầu thiết yếu này quả thực giống như một ngọn núi đưa chúng ta lên đỉnh núi, nhưng chúng lại là một ngọn núi đầy đồ dơ bẩn. Điều này có thể được áp dụng một cách tổng quát hơn cho Tăng đoàn, cộng đồng vừa thanh cao nhưng đồng thời phải sống với những đòi hỏi của cuộc sống hàng ngày. Theo một cách nào đó, gánh nặng to lớn của việc duy trì và phát triển mà tất cả các cộng đồng tôn giáo đều phải trải qua chỉ có thể được giải quyết bằng cách chấp nhận nghịch lý này của cái thiêng liêng đồng thời cũng là cái trần tục. Điều này, dường như, cũng có thể học được từ tấm gương của Đức Phật. Bởi vì bằng cách hiểu ngọn núi cao là bất tịnh, Đức Phật đã có thể leo lên núi mà không bị ràng buộc vào nó, hay “bị nó làm ô nhiễm”.
Phần 2: Bảy giấc mơ của Tôn giả Ānanda
Một văn bản khác trong văn học Phật giáo sơ kỳ đã mô tả Đức Phật không phải là người mơ, mà là người giải thích giấc mơ. Trong A-nan thất mộng kinh (Kinh về bảy giấc mơ của Ānanda), Tôn giả Ānanda đến gặp Đức Phật để thỉnh cầu Ngài làm sáng tỏ về bảy giấc mơ của mình, và Đức Phật đã đưa ra bảy lời giải thích(32). Bảy giấc mơ của Ānanda như sau: 1) Lửa bốc cháy ngút trời trên mặt nước lớn; 2) Mặt trời biến mất trong khi toàn bộ thế giới bị bao trùm hoàn toàn bởi bóng tối, không còn một ngôi sao nào trên bầu trời; 3) Các Tỳ-kheo rơi xuống một hố lớn trong khi các cư sĩ giẫm lên đầu họ; 4) Heo rừng xuất hiện trong một khu rừng rậm, đào bới rễ cây đàn hương; 5) Núi Meru nằm trên đầu Ānanda nhưng ngài không cảm thấy nặng; 6) Voi lớn bỏ rơi voi nhỏ; 7) Một con sư tử, với tư cách là vua của muôn thú, chết đi và hoa được rải lên đầu nó, trong khi các loài vật khác vẫn sợ hãi và không dám đến gần. Sau đó, giòi xuất hiện trong cơ thể sư tử và ăn thịt nó.
Đức Phật giải thích những giấc mơ này là dấu hiệu cho thấy những mối nguy hiểm tiềm tàng trong tương lai đối với cộng đồng Phật giáo. Từ góc độ trị liệu, cách giải thích này có phần kỳ lạ - trừ khi người ta hoàn toàn chấp nhận bản chất tiên báo của giấc mơ - bởi vì, nói chung, giấc mơ liên quan đến trạng thái tâm lý của người mơ. Nhưng khi xem xét kỹ hơn, chúng ta thấy rằng những giấc mơ này phản ánh những lo lắng của Ānanda, đệ tử thân cận của Đức Phật, khi Tôn giả cân nhắc trách nhiệm của mình trong việc bảo tồn và duy trì Tăng đoàn sau khi Đức Phật nhập diệt. Những giấc mơ phản ánh cả nỗi lo lắng của Ānanda và trực giác của ngài về những mối nguy hiểm tiềm tàng đối với Tăng đoàn. Lời giải thích của Đức Phật như sau: 1) Tăng đoàn sẽ chứng kiến những vị Tăng có ý đồ xấu làm hại lẫn nhau; 2) Các Thanh văn (Śrāvaka) hay các đệ tử được Đức Phật trực tiếp giáo hóa sẽ nhập Niết-bàn theo Ngài, và thế giới sẽ trở nên “tối tăm” như thể chúng ta đã mất đi đôi mắt; 3) Các Tỳ-kheo sẽ trở nên đố kỵ, mất niềm tin vào nhân quả và hãm hại lẫn nhau, trong khi các cư sĩ sẽ đảm nhận vai trò thuyết giảng Phật pháp theo cách coi thường các Tăng sĩ; 4) Các Tỳ-kheo sẽ không còn tôn trọng pháp phục của mình nữa, mà thay vào đó mặc y phục cư sĩ và gây hại cho Tăng đoàn; 5) Ngài Ānanda sẽ đảm nhận trách nhiệm ghi nhớ và tụng đọc giáo pháp của Đức Phật mà không cảm thấy bị áp lực; 6) Những quan điểm sai lệch sẽ che khuất Phật pháp, và những người tu hành phạm hạnh sẽ giữ thái độ khiêm nhường; 7) Phật pháp sẽ bị hoại diệt khoảng 1.500 năm sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn.
Từ những cách giải thích này, rõ ràng là nếu những giấc mơ này mang tính tiên báo, thì chúng không mang tính định mệnh. Các kịch bản mà chúng mô tả là những mối nguy hiểm tiềm tàng, có thể xảy ra hoặc không; hoặc chúng có thể là dấu hiệu sớm của những vấn đề mà Đức Phật đã thấy trước có khả năng phát triển thành mối đe dọa thực sự đối với sự tồn tại của Tăng đoàn. Những kịch bản này thể hiện những gì Tăng đoàn nên tự bảo vệ mình, đó là lý do tại sao chúng có thể được lưu giữ cho hậu thế. Theo một số cách, chủ đề của những giấc mơ này cũng bắt nguồn từ những giấc mơ của chính Đức Phật về Tăng đoàn, như đã đề cập ở trước. Chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từng giấc mơ một.
Giấc mơ thứ nhất: Ngọn lửa của ác tâm
Lửa bốc cháy ngút trời trên mặt nước lớn có nghĩa là Tăng đoàn sẽ chứng kiến những Tỳ-khéo có ác tâm hãm hại lẫn nhau.
Mặt nước tĩnh lặng dĩ nhiên là một biểu tượng của tâm trí tĩnh lặng trong thiền định, nhưng ở đây, ngọn lửa trên mặt nước tạo nên một sự tương phản rõ rệt. Lửa, như một biểu tượng của sự sân hận và ác ý, khá phổ biến trong lịch sử của nhiều nền văn hóa. Ở đây, ngọn lửa dường như chỉ ra mặt tối của mặt nước tĩnh lặng, vì lửa và nước là hai yếu tố đối lập. Do đó, giấc mơ phản ánh nỗi lo lắng của Tôn giả Ānanda rằng: ngay cả khi đã dành nhiều thời gian để tu tập tạo nên một mặt nước tâm tĩnh lặng, ngọn lửa vẫn có thể tồn tại trong Tăng đoàn.
Giấc mơ thứ hai: Bóng tối bao trùm khi không có các Thanh văn
Mặt trời biến mất trong khi toàn bộ thế giới chìm trong bóng tối hoàn toàn, không còn một ngôi sao nào trên bầu trời, có nghĩa là các Thanh văn (Śrāvakas) hay các đệ tử được Đức Phật trực tiếp giáo hóa sẽ nhập Niết-bàn theo Ngài, và thế giới sẽ “tối tăm” như thể chúng ta đã mất đi đôi mắt.
Hàm ý của giấc mơ này không chỉ là việc các đệ tử của Đức Phật sẽ nhập Niết-bàn, mà còn ở việc họ sẽ ra đi đột ngột và không để lại bất kỳ người đệ tử nào khác để có thể tiếp tục soi sáng cho thế gian. Bóng tối, tượng trưng cho sự diệt vong của Chánh pháp trên thế gian, quả thực rất đáng ngại. Thời kỳ này được gọi là thời kỳ “suy tàn của Chánh pháp” (saddhamma-vipallāsa), một khái niệm đã được cảnh báo trong nhiều bản kinh thuộc cả hai truyền thống Theravāda và Đại thừa. Ví dụ, trong kinh Pháp hoa (Saddhammappatirūpaka), có nêu rõ năm yếu tố góp phần vào sự suy tàn và cuối cùng là sự biến mất của Chánh pháp: Các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ và nữ cư sĩ sống mà không có lòng tôn kính đối với Phật; không có lòng tôn kính đối với Pháp; không có lòng tôn kính đối với Tăng; không có lòng tôn kính đối với việc tu tập; và không có lòng tôn kính đối với thiền định(33).
Giấc mơ thứ ba: Hố sâu của sự đố kỵ
Các Tỳ-kheo rơi xuống một hố sâu và các cư sĩ giẫm lên đầu họ, có nghĩa rằng các Tỳ-kheo sẽ trở nên đố kỵ, mất niềm tin vào nhân quả và hãm hại lẫn nhau, trong khi cư sĩ sẽ đảm nhận vai trò thuyết pháp theo cách coi thường các vị Tăng.
Nếu sự sân hận và ác ý được tượng trưng bởi ngọn lửa trong giấc mơ đầu tiên, thì ở đây sự đố kỵ được miêu tả như một hố sâu - một biểu tượng thích hợp chỉ cho cảm giác thiếu thốn hay bị tước đoạt dẫn đến sự đố kỵ. Giấc mơ khá ngắn gọn, nhưng chúng ta có thể suy đoán rằng các Tỳ-kheo trong giấc mơ không chỉ đố kỵ nhau, đó là lý do tại sao họ cùng rơi xuống hố, mà còn đố kỵ với đời sống của các Phật tử tại gia. Tương tự, các Phật tử tại gia dường như đố kỵ với việc học tập và thuyết pháp của các Tỳ-kheo, đó là lý do tại sao họ chiếm đoạt vai trò thuyết pháp và coi thường các Tỳ-kheo. Như vậy, chúng ta thấy một sự miêu tả về sự xung đột không chỉ trong cộng đồng Tăng lữ, mà còn giữa hai bộ phận chính của Tăng đoàn: tu sĩ và cư sĩ.
Giấc mơ thứ tư: Từ bỏ pháp phục tu sĩ
Heo rừng xuất hiện trong một khu rừng rậm, đào bới gốc cây đàn hương, có nghĩa là các Tỳ-kheo sẽ không còn tôn trọng pháp phục của mình nữa, mà thay vào đó sẽ mặc y phục của người thế gian và gây hại cho Tăng đoàn.
Ba giấc mơ trước, mặc dù có phần cách điệu hóa, về mặt biểu tượng vẫn có thể được nối kết khá tốt với những giải thích về chúng. Nhìn chung, những sự giải thích phù hợp với các giấc mơ. Nhưng ở đây, mối liên hệ ít rõ ràng hơn. Heo rừng có thể liên quan đến heo, tượng trưng cho si, như được tượng trưng trong trục bánh xe luân hồi được đề cập ở trước. Heo rừng thường được biết đến với khả năng ăn gần như mọi thứ và tàn phá cảnh quan nơi chúng sống. Ở đây, chúng đang tấn công rễ cây. Cây đàn hương được xem là thiêng liêng trong cả truyền thống Hindu và Phật giáo, đặc biệt được trân trọng vì hương thơm tuyệt vời của gỗ cây. Gỗ được dùng để tạo ra, trong số những vật liệu khác, các bức tượng thiêng, chuỗi hạt cầu nguyện và hương trầm, mà mùi hương của chúng được cho là có tác dụng làm dịu và thanh lọc tâm trí. Tất cả điều này trái ngược với hình ảnh những con heo rừng đang tấn công biểu tượng thơm ngát của đời sống tâm linh ngay tại gốc rễ. Giấc mơ này có thể là sự tiếp nối của giấc mơ trước đó, cho thấy sự đố kỵ dẫn đến lòng tham và ảo tưởng, và cuối cùng là sự phá hủy nguồn gốc của đời sống ngát hương trong Tăng đoàn(34). Việc các Tỳ-kheo mất đi sự tôn trọng đối với pháp phục của họ có thể được hiểu là sự mất đi sự tôn trọng đối với vai trò Tăng sĩ nói chung - sự từ bỏ chí nguyện xuất gia của họ. Sự mất đi lòng tôn trọng đối với tính đặc thù và tầm quan trọng của đời sống xuất gia này sẽ tạo ra những hậu quả có thể dự đoán được.
Giấc mơ thứ năm: Gánh nặng của sự tiếp nối
Núi Tu-di nằm trên đầu của Tôn giả Ānanda nhưng ngài không cảm thấy nặng, có nghĩa rằng ngài sẽ gánh vác trách nhiệm ghi nhớ và trì tụng giáo pháp của Đức Phật mà không thấy áp lực nào đè nặng lên mình.
Giấc mơ này là bằng chứng mạnh mẽ nhất cho thấy cả bảy giấc mơ đều liên quan cụ thể đến những lo lắng của ngài Ānanda về sự tồn tại của Tăng đoàn. Có khả năng rằng, vào thời điểm những giấc mơ này xảy ra, ngài Ānanda đã suy ngẫm về vai trò và trách nhiệm của mình trong việc duy trì Tăng đoàn sau khi Đức Thế Tôn diệt độ. Và điều thú vị là sự liên kết giữa núi Tu-di với cái đầu, điều chúng ta đã thấy trong giấc mơ đầu tiên của Đức Phật, được lặp lại ở đây với ngài Ānanda. Trong giấc mơ đầu tiên ở trước, Đức Phật đã dùng núi Tu-di làm gối, có thể tượng trưng cho việc Ngài đã thiết lập sự cân bằng và bình an trong tâm trí của mình. Nơi giấc mơ của Đức Phật, ngọn núi và tâm trí tương xứng, có kích thước bằng nhau và chức năng tỷ lệ thuận, với ngọn núi đóng vai trò là nơi để đầu và tâm trí nghỉ ngơi, giống như một chiếc gối. Ngược lại, nơi giấc mơ của ngài Ānanda, ta cảm nhận được sự không liên kết. Giấc mơ cho thấy ngài Ānanda không hoàn toàn nhận thức được sức nặng của ngọn núi đang đè lên mình. Đầu ngài không tựa vào núi, mà đúng hơn là ngọn núi “nằm trên” đầu ngài, và ngài “không cảm nhận được sức nặng của nó”. Như thể ngọn núi lơ lửng trên đầu ngài, và bằng cách nào đó vẫn tách rời khỏi ngài, và khỏi quá trình suy nghĩ của ngài.
Nếu chúng ta coi ngọn núi là biểu tượng cho sự giác ngộ của Đức Phật, như trong giấc mơ đầu tiên của Đức Phật ở trước, chúng ta có thể cho rằng ngài Ānanda vẫn chưa trải nghiệm được sự giác ngộ này. Như vậy, chúng ta có được một bức tranh rõ ràng về vấn đề then chốt trong giấc mơ này - một vấn đề mà bất kỳ phong trào tôn giáo nào cũng phải đối mặt khi người sáng lập và lãnh đạo phong trào rời khỏi cuộc đời và để lại phong trào cho các đệ tử của mình: các đệ tử có thể ghi nhớ và tụng đọc những lời dạy của người sáng lập (như ngài Ānanda đã làm, theo truyền thống) nhưng trạng thái tâm đã tạo ra những lời dạy đó không còn hiện diện về mặt vật lý nữa(35). Câu hỏi được đặt ra là: Liệu Phật pháp có thể tự duy trì mà không cần sự hiện diện vật lý của Đức Phật, người mà từ tâm trí giác ngộ của Ngài đã tạo ra Phật pháp hay không? Liệu ngài Ānanda, chỉ bằng cách ghi nhớ và tụng đọc những lời dạy của Đức Phật, có thể làm cho giáo pháp hiện diện đầy đủ trong Tăng đoàn, và do đó bảo đảm sự tồn tại liên tục của nó hay không?
Từ góc độ phương pháp luận, liên quan đến việc giải thích giấc mơ, chúng ta thấy một dữ liệu rất thú vị ở đây: ý nghĩa biểu tượng của núi Tu-di dường như cho thấy tính liên tục đáng chú ý giữa giấc mơ của hai người khác nhau, Đức Phật và ngài Ānanda, như được mô tả trong hai bản kinh khác nhau. Ở đây, chúng ta lại đối mặt với câu hỏi về tính liên tục và sự phân tán của các biểu tượng và cách giải thích chúng - vấn đề về cách tiếp cận theo ngữ cảnh so với cách tiếp cận theo nguyên mẫu đối với chủ nghĩa biểu tượng. Trong trường hợp này, sẽ không có gì đáng ngạc nhiên nếu biểu tượng của ngọn núi vũ trụ có tính liên tục trong cộng đồng Phật giáo sơ kỳ. Nhưng như Mircea Eliade và các học giả tôn giáo phương Tây thời kỳ đầu đã chỉ ra, biểu tượng của ngọn núi thiêng, biểu thị một trung tâm vũ trụ, một trục thế giới và một trạng thái tâm trí giác ngộ, khá phổ biến. Để đưa ra một ví dụ từ một nhà lý luận phương Tây, nhà phê bình văn học vĩ đại người Canada Northrop Frye đã cố gắng rút ra bốn hình ảnh nguyên mẫu từ Kinh Thánh Do Thái - Kitô giáo, mà ông tin là gốc rễ của toàn bộ văn học phương Tây(36). Hình ảnh đầu tiên trong số này là “ngọn núi”, tương ứng với núi Sinai và các ngọn núi thiêng khác trong văn bản Kinh Thánh, như núi Đền ở Jerusalem. Đối với Frye, ngọn núi tượng trưng cho một trung tâm vũ trụ, một trục thế giới và là biểu tượng của sự thăng hoa của ý thức và trí tuệ cao hơn.
Giấc mơ thứ sáu: Giáo pháp bị suy thoái
Những con voi lớn bỏ rơi những con voi nhỏ, có nghĩa là những quan điểm sai lệch sẽ lấn át Chánh pháp, và những người tu hành phạm hạnh sẽ giữ thái độ khiêm nhường.
Tiếp nối giấc mơ trước, giấc mơ này đưa ra khả năng rằng sự tha hóa hay xuyên tạc sẽ xâm nhập vào giáo pháp Đức Phật. Vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào Phật pháp có thể được duy trì khi thiếu vắng sự hiện diện vật lý của Đức Phật, như chúng ta đã thấy trong giấc mơ trước, mà còn làm thế nào Phật pháp có thể duy trì được tính chân thực khi được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được giải thích bằng nhiều ngôn ngữ và nền văn hóa khác nhau. Hình ảnh trong giấc mơ và cách giải thích ở đây lại khá ngắn gọn. Cũng như giấc mơ thứ tư, chúng ta có cảm giác rằng có điều gì đó còn thiếu sót, và ý nghĩa biểu tượng không hoàn toàn biện minh cho cách giải thích. Con voi là một biểu tượng với nhiều ý nghĩa khác nhau trong Phật giáo(37). Trong giấc mơ này, dường như kích thước của con voi là vấn đề được quan tâm nhất. Rõ ràng những con voi lớn trong giấc mơ này không đức hạnh vì chúng bỏ rơi những con voi nhỏ. Ở đây chúng ta thấy chủ đề về sự đứt đoạn giữa các thế hệ, như thể có một sự gián đoạn trong dòng chảy lịch sử. Thay vì truyền lại Phật pháp một cách trung thực, những con voi nổi tiếng này đang phá vỡ dòng truyền thừa. Những người tu tập khiêm nhường vẫn giữ được phạm hạnh, nhưng có lẽ phạm hạnh của họ không thu hút được sự chú ý xứng đáng. Vấn đề chung ở đây dường như là câu hỏi làm thế nào để nhận ra một người tu tập Phật pháp chân chính và đức hạnh, bởi vì chính đức hạnh không phải lúc nào cũng được thế gian nhận ra.
Giấc mơ thứ bảy: Sự hoại diệt của Phật pháp
Một con sư tử, vua của loài thú, chết và hoa được rải lên đầu nó, trong khi các loài vật khác vẫn sợ hãi và không dám đến gần. Sau đó, giòi xuất hiện trong thân sư tử và ăn thịt nó. Giấc mơ này có nghĩa rằng Phật pháp sẽ bị các Phật tử hủy hoại khoảng 1.500 năm sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn.
Giấc mơ cuối cùng này thực sự đánh dấu đỉnh điểm của chuỗi giấc mơ, vì nó thể hiện điều có thể được coi là kịch bản tồi tệ nhất: sự hủy diệt và xóa sổ hoàn toàn Phật pháp trên thế gian. Một lần nữa, chủ đề này dường như tiếp nối một cách logic từ hai giấc mơ trước đó, cũng nói về những lo lắng xung quanh sự truyền thừa và hiệu quả của Phật pháp. Ở đây, biểu tượng trong giấc mơ được giải thích chi tiết hơn, nhưng vẫn chưa rõ làm thế nào con số cụ thể 1.500 năm có thể được suy ra từ biểu tượng này. Điều có ý nghĩa về mặt biểu tượng là con sư tử trong giấc mơ dường như tượng trưng cho chính Đức Phật, và cái chết của con sư tử tượng trưng cho sự nhập Niết-bàn của Ngài. Điều thú vị là phản ứng của các loài vật khác trước cái chết này. Vị thế của sư tử như vua của muông thú được nhận ra ngay lập tức bởi những bông hoa rải trên đầu nó sau khi chết. Và trong một thời gian, cộng đồng muông thú dường như duy trì vị thế này bằng cách giữ gìn ký ức thiêng liêng về sư tử. Theo cách giải thích, việc giòi ăn xác sư tử dường như tượng trưng cho sự hủy diệt Phật pháp.
Bức tranh ở đây miêu tả một cộng đồng với những cảm xúc lẫn lộn sâu sắc về cái chết của người lãnh đạo. Cộng đồng sẽ tồn tại như thế nào? Ai sẽ bảo vệ chúng ta? Tại sao Ngài lại rời bỏ chúng ta? Ngài có còn là người lãnh đạo mà chúng ta từng biết không? Có một sự mâu thuẫn sâu sắc ở đây về khả năng bảo vệ của người lãnh đạo: một mặt, Ngài vẫn là vua của muông thú, dù đã chết; nhưng mặt khác, thân xác của Ngài giờ đây không còn sự sống. Khoảng cách giữa người lãnh đạo và tín đồ, được thể hiện qua nỗi sợ hãi khi đến gần, là kết quả của những cảm xúc lẫn lộn này. Một chủ đề thú vị khác là, theo sự giải thích, Phật pháp đôi khi được đồng nhất với thân Phật. Như vậy, thân thể của người lãnh đạo được cộng đồng bảo tồn bằng cách gìn giữ giáo lý của Ngài. Chủ đề này hiện diện trong nhiều truyền thống tâm linh. Nhưng cuối cùng, thân xác này bị giòi bọ ăn mòn, tượng trưng cho sự hủy diệt của Phật pháp.
Chúng ta một lần nữa có thể coi giấc mơ này tượng trưng cho nỗi sợ hãi của ngài Ānanda về sự tiếp nối của cộng đồng Phật giáo sau khi Bậc Đạo sư nhập diệt. Giấc mơ báo trước cái chết đó, cùng với tất cả những xáo trộn cảm xúc trong Tăng đoàn sẽ đi kèm với nó. Và mặc dù cảnh cuối cùng của giấc mơ có vẻ khá đáng lo ngại và cuối cùng là bi thảm, cảnh này đại diện cho một kịch bản tồi tệ nhất nhưng không tất yếu phải xảy ra theo bất kỳ nghĩa định mệnh nào. Đó là một lời cảnh báo, chứ không phải là một kết luận đã được định trước. Mầm mống hy vọng chứa đựng trong hình ảnh là sự hiện diện thể xác của Đức Phật được bảo tồn trong và bởi Pháp. Thật vậy, truyền thống kể rằng Tôn giả Ānanda đã ở bên cạnh Đức Phật vào những ngày tháng cuối đời của Ngài, và Tôn giả đã truyền đạt cho Tăng đoàn mong muốn của Đức Phật là không chỉ định người kế vị. Chính Pháp sẽ là người lãnh đạo mới của Tăng đoàn(38). Giấc mơ này dự báo giáo lý đó bằng biểu tượng của nó, và kết nối Pháp với sự hiện diện thể xác của Đức Phật theo những cách nổi bật.
Kết luận
Từ những điều đã nêu ở trước, có vẻ như nhiều mô-típ trong những giấc mơ này không chỉ mang tính đặc thù văn hóa, mà còn dễ hiểu đối với người đọc thuộc nhiều nền văn hóa và thời kỳ khác nhau. Nói cách khác, vì những bản kinh cổ xưa này liên kết biểu tượng giấc mơ với những sự giải thích rất cụ thể, nên một phương pháp trị liệu tâm lý đương đại đối với giấc mơ, trong hầu hết các trường hợp, có thể lấp đầy khoảng trống diễn giải giữa giấc mơ và những cách giải thích được đưa ra. Mối liên hệ giữa các biểu tượng và ý nghĩa của chúng không hề mơ hồ, mà nhìn chung khá hợp lý, đặc biệt đối với một nhà trị liệu làm việc với những giấc mơ và người mơ hiện nay. Tất cả điều này cho thấy khả năng tồn tại những hiểu biết phổ biến hoặc thậm chí phổ quát về một số biểu tượng nhất định, cũng như sự tồn tại của các mô-típ nguyên mẫu. Những mô-típ như ngọn núi vũ trụ tượng trưng cho trung tâm vũ trụ; mối liên hệ giữa ngọn núi thiêng và sự thăng hoa của tâm trí giác ngộ; trục thế giới kết nối thế giới bên trên với thế giới bên dưới; mối liên hệ giữa vũ trụ vĩ mô và cơ thể con người vi mô; biểu tượng lửa tượng trưng cho sự giận dữ và bất ổn; biểu tượng mặt nước tĩnh lặng tượng trưng cho tâm trí tĩnh tại, thiền định: tất cả những mô típ này dường như có phạm vi ứng dụng cực kỳ rộng lớn, ngay cả khi tính đa nghĩa của chúng đòi hỏi chúng không phải lúc nào cũng chỉ mang những ý nghĩa này. Tương tự, biểu tượng của ngọn núi dơ bẩn - tượng trưng cho việc sử dụng các phương tiện trần tục cho những mục đích cao cả - dường như cộng hưởng với nhận định nổi tiếng của Mircea Eliade rằng cái thiêng liêng đan xen với cái trần tục ở trong rất nhiều truyền thống(39).
Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là chúng ta chỉ có thể thực sự nhận ra những mô-típ nguyên mẫu này nếu chúng ta trước hết thực hiện công việc giải thích lịch sử và bối cảnh một cách tỉ mỉ. Trước hết, chúng ta phải hiểu các văn bản và biểu tượng ở nơi ngữ cảnh văn hóa, ngôn ngữ và thời kỳ của chúng. Và chỉ khi đó, chúng ta mới có thể đi đến kết luận rằng ý nghĩa của các biểu tượng tại một thời điểm và địa điểm cụ thể có sức lan tỏa rộng hơn. Học thuật tôn giáo đương đại đã đúng khi phê phán những khái niệm phổ quát giả tạo mà các thế hệ học giả phương Tây trước đây đã áp đặt lên các truyền thống ngoài phương Tây, cũng như sự áp đặt mang tính thực dân mà điều này thể hiện. Nhưng những lời phê bình này không phủ nhận sự tồn tại của các mô-típ nguyên mẫu. Và giờ đây, khi chính các học giả ngoài phương Tây đang chỉ ra những chủ đề thần thoại phổ biến như vậy xuất hiện từ truyền thống của họ, có lẽ đã đến lúc cần khôi phục lại một cách có phê phán những phương pháp nguyên mẫu cũ hơn này. Giấc mơ có thể chứng minh là một trong những tập dữ liệu hữu ích nhất trong sự khám phá này, ngay cả khi các biểu tượng của chúng kết nối hành trình tìm kiếm của các vị thánh và hiền triết cổ đại với những khát vọng tâm linh và trị liệu của xã hội đương đại.
------------------------
Nguồn: Canadian Journal of Buddhist Studies, Number 19, 2024, tr.70-111.
(1)Lawrence E. Sullivan, “Axis mundi”, in The Encyclopedia of Religion, ed. M. Eliade and L. Jones (Macmillan Reference USA, 1987), 713.
(2)Culianu nhận thấy có ba quan niệm nguyên mẫu khác nhau trong tác phẩm của Eliade, và nơi một trong những quan niệm này, “sự khác biệt giữa ý nghĩa của ‘nguyên mẫu’ ở nơi Eliade và Jung là không đáng kể”. Ioan P. Culianu, Mircea Eliade (Cittadella Editrice, 1978), 57, n.17. Xem thêm sự khác biệt giữa Eliade và Jung về điểm này trong Natale Spineto, “The Notion of Archetype in Eliade’s Writings”, Religion 38, no.4 (2008): 266-274.
(3)Trong lịch sử phương Tây, khái niệm nguyên mẫu có nguồn gốc của nó ở nơi thế giới các hình thức của Plato và từ một số truyền thống tiền Socrates, nhưng nó được Augustine đặc biệt chú ý. Đối với ông, các nguyên mẫu tồn tại trong tâm trí của Thượng đế và liên tục được thấm nhuần vào tâm trí và trí nhớ của con người. Các nhà tư tưởng phương Tây thời trung cổ và cận đại đã tranh luận, ở nơi cái được gọi là “cuộc tranh luận duy danh”, liệu các nguyên mẫu này tồn tại độc lập với các vật thể vật chất hay sự tồn tại của chúng được cấu thành bởi chính các vật thể đó. Các nguyên mẫu được Plato và Augustine đề cập bao gồm các khái niệm phổ quát của toán học (được Pythagoras ghi nhận), tạo thành nền tảng của âm nhạc và nghệ thuật. Các nguyên mẫu khác bao gồm các khái niệm siêu việt: chân, thiện, mỹ. Đối với Augustine, các nguyên mẫu cũng bao gồm bảy ngày sáng tạo vĩnh hằng, được biểu tượng bởi Sophia vĩnh cửu, thể hiện như những lực lượng vĩnh cửu định hình trật tự sáng tạo. Khái niệm này về sau được Jacob Boehme (1575-1624) đặc biệt phát triển, người đứng sau quan niệm của Jung về các nguyên mẫu và mối liên hệ của chúng với giấc mơ và trí tưởng tượng. Cả Eliade và Jung đều truy nguồn gốc việc sử dụng khái niệm này từ Plato và Augustine. Jung đưa ra giả thuyết rằng các nguyên mẫu dựa trên bản năng cơ thể, và thực chất chúng về cơ bản là những bản năng được khoác lên mình những biểu tượng. Các nguyên mẫu nổi bật mà ông ghi nhận trong giấc mơ của chính mình và giấc mơ của các bệnh nhân bao gồm hình ảnh cha mẹ, cái bóng, nguyên mẫu của người yêu dấu (anima/animus), và nguyên mẫu của toàn bộ tâm lý (cái Tôi), bao gồm cả trung tâm và chu vi, ý thức và vô thức. Theo truyền thống, Jung cho rằng các nguyên mẫu là “hoàn toàn hình thức”, có nghĩa là nội dung của chúng được cung cấp bởi bối cảnh lịch sử xã hội. Ví dụ: Hầu hết các nền văn hóa đều có hình tượng người mẹ và nữ thần mẹ, điều này dẫn chúng ta đến việc hình thành một nguyên mẫu người mẹ, nhưng nội dung cụ thể và do đó phần lớn ý nghĩa của nguyên mẫu người mẹ được cung cấp bởi bối cảnh lịch sử và văn hóa. Jung: “Hết lần này đến lần khác tôi gặp phải quan niệm sai lầm rằng một nguyên mẫu được xác định về nội dung của nó… Cần phải chỉ ra một lần nữa rằng các nguyên mẫu không được xác định về nội dung của chúng, mà chỉ về hình thức của chúng và chỉ ở mức độ rất hạn chế”. C.G. Jung, The Archetypes and the Collective Unconscious, 2nd ed., vol.9 of The Collected Works of C.G. Jung, edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler (Princeton University Press, 1968), 79.
(4)Khái niệm này được Northrop Frye nêu rõ trong cuốn sách cuối cùng của ông, Words with Power: Being a Second Study of the Bible and Literature (Harvest, 1990), nhưng Frye dường như cũng cho rằng nó tiềm ẩn ở nơi nhiều nhà nghiên cứu thần thoại mà tác phẩm của ông dựa vào, bao gồm James Frazer và Eliade. Frye cũng gợi ý rằng nguồn gốc cuối cùng của nó là khái niệm Hermetic thời Phục hưng về sự tương ứng giữa vũ trụ vĩ mô và vũ trụ vi mô, vũ trụ và con người - một mô-típ mà chúng ta sẽ thấy trong giấc mơ đầu tiên. Để biết thêm về điều này, xem Glenn McCullough, “Northrop Frye, C.G. Jung, and the Grand Scheme of Things: Mapping the Psycho-Mythical Cosmos”, Journal of Religion 103, no.2 (2023): 145-186. Cả Frye và Jung đều liên hệ khái niệm này với hệ thống luân xa của Mật giáo Ấn Độ giáo và Mật giáo Phật giáo.
(5)Giấc mơ có liên hệ với cơ thể và được sử dụng để chẩn đoán các bệnh lý trong nhiều nền văn hóa khác nhau. Trong truyền thống phương Tây, giấc mơ được sử dụng để chẩn đoán và chữa trị các bệnh tật trong đền thờ Asclepius, trong truyền thống y học Hippocrates của Rufus và Galen, và nói chung trong tư tưởng Aristoteles. Về vấn đề này, xem Mark Holowchak, Ancient Science and Dreams: Oneirology in Greco-Roman Antiquity (University Press of America, 2002). Tất cả những tư tưởng này đã được đưa vào tư tưởng thời trung cổ theo nhiều cách khác nhau. Tương tự, ở phương Đông, giấc mơ được sử dụng cho mục đích chẩn đoán trong các văn bản y học cổ đại quan trọng của Trung Quốc như Hoàng đế nội kinh, và ảnh hưởng này vẫn tiếp tục đến ngày nay. Xem Calvin Kai-Ching, “The Yellow Emperor’s Canon of Internal Medicine and the Interpretation of Typical Dreams Two Millennia Ago”, Dreaming (New York, N.Y.) 26, no.3 (2016): 250-69. Cả Freud và Jung đều liên kết giấc mơ và tiềm thức với cơ thể, và với hệ thần kinh tự chủ, theo những cách rất trực tiếp. Nguồn gốc cuối cùng của ý tưởng này dường như là tác phẩm nổi bật Die Symbolik des Traumes của G.H. Von Schubert (Bessler Press, 1968; xuất bản lần đầu năm 1814). Phức cảm Oedipus của Freud có thể được coi là một nguyên mẫu, theo nghĩa của thuật ngữ này trong Jung. Freud thích sử dụng thuật ngữ “hình ảnh cha mẹ” cho các nguyên mẫu cha mẹ, nhưng imago là một thuật ngữ mà ông cũng đã tiếp thu từ Jung.
(6)Sự thiếu nhất quán về phương pháp luận trong việc so sánh các tôn giáo đã được ghi nhận trong một bài luận quan trọng của Jonathan Z. Smith, “Adde Parvum Parvo Magnus Acervus Erit”, History of Religions 11, no.1 (1971): 67-90. Những lời phê bình có ảnh hưởng của Smith đối với các so sánh của Eliade sau đó đã được trình bày rõ ràng trong một cuốn sách quan trọng, Jonathan Z. Smith, To Take Place: Toward Theory in Ritual (University of Chicago Press, 1987).
(7)Xem Philip C. Almond, The British Discovery of Buddhism (Cambridge University Press, 1988).
(8)Xem, Jon Kabat-Zinn, Coming to Our Senses: Healing Ourselves and the World through Mindfulness (Hyperion, 2005).
(9)Về một bản tóm tắt đầy đủ những lời phê bình này, xem Richard King, ed., Religion, Theory, Critique: Classic and Contemporary Approaches and Methodologies (Columbia University Press, 2017), phần 8.
(10)Xem C.G. Jung, Psychology and Alchemy, 2nd ed., vol.12 of The Collected Works of C.G. Jung, edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler (Princeton University Press, 1968). Jung không sử dụng thuật ngữ trục thế giới (axis mundi), nhưng hiện tượng học về nguyên mẫu bản ngã của ông rất gần với khái niệm đó. Xem thêm Mircea Eliade, The Sacred and the Profane: The Nature of Religion (Harcourt, Brace & Company, 1959)
(11)Xem Jonathan Z. Smith, To Take Place, 1-23. Xem thêm Frank J. Korom, “Of Navels and Mountains: A Further Inquiry into the History of an Idea”, Asian Folklore Studies 51, no.1 (1992): 103-125.
(12)Như Lawrence Sullivan giải thích: “Trong số những hình ảnh được dùng để chỉ trục thế giới (axis mundi), nổi bật nhất là ngọn núi vũ trụ, một nơi linh thiêng được coi là điểm cao nhất của vũ trụ và có lẽ được đồng nhất với trung tâm của thế giới, và nơi mà sự sáng tạo bắt đầu. Những ví dụ nổi tiếng về ngọn núi vũ trụ là núi Meru trong vũ trụ học Nam Á, Haraberazaiti trong truyền thống Iran, và Himinbjörg trong thần thoại Scandinavia”. Sullivan, “Axis mundi”, in The Encyclopedia of Religion, 2nd ed. (Macmillan Reference USA, 1987), 712. Xem thêm Diana L. Eck, “Mountains”, in Enc. of Rel., 6212-5; Walter Y. Evans-Wentz, Cuchama and Sacred Mountains, edited by Frank Waters and Charles Adams (Ohio University Press, 1981); Fausto O. Sarmiento, “Montology Manifesto: Echoes Towards a Transdisciplinary Science of Mountains”, Journal of Mountain Science 17, no.10 (2020): 2512-2527; và Edwin Bernbaum, Sacred Mountains of the World, 2nd ed. (Cambridge University Press, 2022).
(13)Serinity Young, “Buddhist Dream Experience; The Role of Interpretation, Ritual, and Gender”, in Dreams: A Reader on the Religious, Cultural, and Psychological Dimensions of Dreaming, ed. K. Bulkeley (Palgrave, 2001), 11.
(14)Xem Holowchak, Ancient Science and Dreams; Morton T. Kelsey, God, Dreams, and Revelation: A Christian Interpretation of Dreams, (Augsburg, 1991); và Kelly Bulkeley, Dreaming in the World’s Religions: A Comparative History (New York University Press, 2008).
(15)Để tìm hiểu thêm về giấc mơ trong truyền thống phương Tây, xem Glenn McCullough, Jacob Boehme and the Spiritual Roots of Psychotherapy: Dreams, Ecstasy, and Wisdom, Studies in Theology and Religion, vol.35 (Brill, 2025).
(16)T 190, 3: 728a-b. Năm giấc mơ này cũng được tìm thấy trong Tăng chi bộ (AN 5.196, Supina Sutta), ở đó thứ tự của giấc mơ thứ ba và thứ tư bị đảo ngược.
(17)C. Bautze-Picron, “The five Dreams of the Bodhisattva in the Murals of Pagan”, Berliner Indologische Studien, 15 (2003), 341-368.
(18)S. Young, Dreaming in the Lotus: Buddhist Dream Narrative, Imagery, and Practice (Wisdom Publications, 1999), 29-31.
(19)Một tác phẩm Phật giáo sơ kỳ khác, Milindapañhā (Những câu hỏi của vua Milinda), đưa ra một phân loại giấc mơ thú vị. Loại cuối cùng, giấc mơ tiên báo, là loại duy nhất được coi là “chân thực”. Xem Davids, The Questions of King Milinda [Milindapañhā], 157-158.
(20)Về một bản tóm tắt hay việc sử dụng giấc mơ trong chẩn đoán, xem James Hall, Jungian Dream Interpretation: A Handbook of Theory and Practice(Inner City Books, 1983), tr.38-53. Giấc mơ chắc chắn không phải là công cụ duy nhất để chẩn đoán, nhưng đôi khi chúng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc và khả năng tiên tri đáng kinh ngạc.
(21)Ý nghĩa biểu tượng của giấc mơ này rất to lớn, bởi vì nó đồng nhất người mơ với chính vũ trụ, cho thấy một cảm giác về bản thân gần như thần thánh. Những giấc mơ với ý nghĩa biểu tượng to lớn như vậy thường báo trước những xung đột tâm lý lớn, bao gồm cả bệnh loạn thần. Nhưng, như đã đề cập, một giấc mơ báo trước kết quả tiêu cực như vậy thường bao gồm các biểu tượng bạo lực và cảm giác sợ hãi. Cuốn sách nổi tiếng của Jung, Symbols of Transformation, cuốn sách đã dẫn đến sự chia rẽ giữa ông và Freud, đã theo dõi một loạt giấc mơ của một phụ nữ trẻ ngay trước khi cô bị rối loạn tâm thần. Mặc dù không quen biết người mơ, Jung vẫn có thể theo dõi một cách đáng kinh ngạc những thăng trầm trong cuộc đấu tranh tâm lý của cô. Kết luận của ông sau đó đã được xác nhận bởi nhà trị liệu người Mỹ của người phụ nữ này, người nói rằng “sự quen biết cá nhân với bệnh nhân không giúp ông hiểu thêm ‘một chút nào’ về tâm lý của cô ấy”. C.G. Jung, Symbols of Transformation, 2nd ed., vol.5 of The Collected Works of C.G. Jung, edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler (Princeton University Press, 1956), xxviii.
(22)Paul Williams and Anthony Tribe, Buddhist Thought: A Complete Introduction to the Indian Tradition (Routledge, 2000), 211.
(23)The Play in Full (Lalitavistara, rgya cher rol pa, Toh 95), edited by Dharmachakra Translation Committee. Online publication (84000: Translating the Words of the Buddha, 2024). https://read.84000.co/translation/toh95.html?id=&part=.
(24)Mani Vettam, Purāṇic Encyclopaedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature (Motilal Banarsidass, 1975), 864-867.
(25)Tên của loài dây leo này chỉ được tìm thấy trong bản dịch Hán ngữ của đoạn văn này. Từ Hán ngữ Kiến lập (建立), có thể có nghĩa là “thiết lập”, “đặt”, “nuôi trồng”, “xây dựng”, “đặt”, v.v. Từ điển Cambridge, mục từ “建立”, được truy cập ngày 4-11-2024. https://diction-ary.cambridge.org/dictionary/chinese-traditional-english/建立.
(26)John Stratton Hawley, “Brahmā”, in Merriam-Webster’s Encyclopedia of World Religions, ed. Wendy Doniger (Merriam-Webster, 1999), 140.
(27)Arvind Sharma, “The Puruṣasūkta: Its Relation to the Caste System”, Journal of the Economic and Social History of the Orient 21, no.3 (1978): 294-303.
(28)Maurice Walshe, trans., The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya (Wisdom Publications, 1995), 103-4.
(29)Lobsang Tshultrim Gnon-na, “Theory and Practice of Tranquil Abiding Meditation in Tibet: The Pith Instructions of Yeshe Gyaltsen (1713-1793) and His Predecessors”, Religions 13, no.11 (2022): 1057. https://doi.org/10.3390/ rel13111057.
(30)Albertina Nugteren, “Bare Feet and Sacred Ground: ‘Viṣṇu Was Here”, Religion 9, no.7 (2018), 224. https://doi.org/10.3390/rel9070224.
(31)John Ross Carter and Mahinda Palihawadana, trans., The Dhammapada (Oxford University Press, 1987), 43.
(32)Bản kinh này được Dharmarakṣa dịch sang Hán ngữ vào thế kỷ IV. Xem T 494.14.
(33)Bhikkhu Bodhi, trans., The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya (Wisdom Publications, 2000), 681.
(34)Trong cùng chương của kinh Pháp cú đã được đề cập ở trước, hương thơm được dùng như một phép ẩn dụ chỉ cho việc thực hành hiệu quả giáo lý của Đức Phật: “Như bông hoa tươi đẹp/ Có sắc lại thêm hương/ Cũng vậy, lời khéo nói/ Có làm, có kết quả” (Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ vaṇṇavantaṃ sagandhakaṃ / evaṃ subhāsitā vācā saphalā hoti sa-kubbato). Phép so sánh này nhấn mạnh giá trị của việc không chỉ nói ra những lời hay đẹp mà còn thể hiện chúng thông qua thực hành, giống như một bông hoa không chỉ làm say đắm lòng người bởi màu sắc mà còn lan tỏa hương thơm, mang lại lợi ích cho những người tiếp xúc với nó. Xem Carter và Palihawadana, dịch, The Dhammapada, 139.
(35)Theo truyền thống, nhiều tác phẩm Phật giáo thời kỳ đầu là kết quả của trí nhớ tuyệt vời của Tôn giả Ānanda. Sách sử cũng chép rằng Tôn giả Ānanda đã ở bên cạnh Đức Phật vào những ngày tháng cuối đời của Ngài, và đã truyền đạt thông điệp của Đức Phật rằng sẽ không có một người lãnh đạo Tăng đoàn, mà Tăng đoàn nên nương tựa vào giáo pháp. Xem Graham Lock và Gary S. Linebarger, Chinese Buddhist Texts: An Introductory Reader (Routledge, 2018), 1.
(36)Northrop Frye, Words with Power, part II.
(37)Về cách giải thích của Phật giáo về biểu tượng động vật, bao gồm voi và sư tử, xem Jampa Choskyi, “Symbols of Animals in Buddhism”, Buddhist Himalaya 1, số 1 (1988).
(38)Rāhula Walpola, What the Buddha taught (Grove Press, 1974), 64.
(39)Eliade, Mircea. The Sacred and the Profane.
Tài liệu tham khảo:
84.000. The Play in Full (Lalistavistara, rgya cher rol pa, Toh 95). Translated by Dharmachakra Translation Committee. Online publication. 84000: Translating the Words of the Buddha, 2024. https://84000.c0/translation/toh95.
Almond, Philip C. The British Discovery of Buddhism. Cambridge University Press, 1988.
Bautze-Picron, Claudine. “The Five Dreams of the Bodhisattva in the Murals of Pagan”. Berliner Indologische Studien 15 (2003): 341-368.
Bernbaum, Edwin. Sacred Mountains of the World. 2nd ed. Cambridge University Press, 2022.
Bhikkhu Bodhi, trans. The Connected Discourses of the Buddha: A Translation of the Saṃyutta Nikāya. Wisdom Publications, 2000.
Bhikkhu Ñāṇamoli. The Life of the Buddha According to the Pāli Canon, Translated from the Pāli, Selection of Material, and Arrangement. Buddhist Publication Society, 1998.
Bulkeley, Kelly. Dreaming in the World’s Religions: A Comparative History. New York University Press, 2008.
Carter, John Ross, and Mahina Palihawadana, trans. The Dhammapada. Oxford University Press, 1987.
Choskyi, Jampa. “Symbols of animals in Buddhism”. Buddhist Himalaya 1, no.1 (1988).
Culianu, Ioan P. Mircea Eliade. Cittadella Editrice, 1978.
Davids, Thomas William Rhys, ed. The Questions of King Milinda. Clarendon Press, 1894.
Eck, Diana L. “Mountain”. In The Encyclopedia of Religion. 2nd ed. Edited by Mircea Eliade and Lindsay Jones. Macmillan Reference USA, 1987.
Eliade, Mircea. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. Harcourt, Brace & Company, 1959.
Evans-Wentz, Walter Y. Cuchama and Sacred Mountains. Edited by Frank Waters and Charles Adams. Ohio University Press, 1981.
Freud, Sigmund. Totem and Taboo. Vol. 13 of The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud. Edited by J. Strachey, 1-164. Hogarth Press, 1955.
Frye, Northrop. Words with Power: Being a Second Study of the Bible and Literature. Harvest, 1990.
Gnon-na, Lobsang Tshultrim. “Theory and Practice of Tranquil Abiding Meditation in Tibet: The Pith Instructions of Yeshe Gyaltsen (1713-1793) and His Predecessors”. Religions 13, no.11 (2022): 1057. https://doi.org/10.3390/ rel13111057.
Gombrich, R. F. How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings. Routledge, 2005.
Hall, James A. Jungian Dream Interpretation: A Handbook of Theory and Practice. Inner City Books, 1983.
Hawley, John Stratton. “Brahmā”. In Merriam-Webster’s Encyclopedia of World Religions. Edited by Wendy Doniger. Merriam-Webster, 1999.
Holowchak, Mark. Ancient Science and Dreams: Oneirology in Greco-Roman Antiquity. University Press of America, 2002.
Jung, C.G. Symbols of Transformation. 2nd ed. Vol. 5 of The Collected Works of C.G. Jung. Edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler. Princeton University Press, 1967.
Jung, C.G. The Archetypes and the Collective Unconscious. 2nd ed. Vol. 9i of The Collected Works of C.G. Jung. Edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler. Princeton University Press, 1968.
Jung, C.G. Psychology and Alchemy. 2nd ed. Vol. 12 of The Collected Works of C.G. Jung. Edited by Sir Herbert Read, Michael Fordham, and Gerhard Adler. Princeton University Press, 1968.
Kabat-Zinn, Jon. Coming to Our Senses: Healing Ourselves and the World through Mindfulness. Hyperion, 2005.
Kelsey, Morton T. God, Dreams, and Revelation: A Christian Interpretation of Dreams. Revised and expanded edition. Augsburg, 1991.
King, Richard, ed. Religion, Theory, Critique: Classic and Contemporary Approaches and Methodologies. Columbia University Press, 2017.
Korom, Frank J. “Of Navels and Mountains: A Further Inquiry into the History of an Idea”. Asian Folklore Studies 51, no.1 (1992): 103-125.
Kripal, Jeffrey J. Comparing Religions: Coming to Terms. Wiley Blackwell, 2014.
Lock, Graham, and Gary S. Linebarger. Chinese Buddhist Texts: An Introductory Reader. Routledge, 2018.
McCullough, Glenn. Jacob Boehme and the Spiritual Roots of Psychotherapy: Dreams, Ecstasy, and Wisdom. Studies in Theology and Religion, vol.35. Brill, 2025.
McCullough, Glenn. “Northrop Frye, C.G. Jung, and the Grand Scheme of Things: Mapping the Psycho-Mythical Cosmos”. Journal of Religion 103, no.2 (2023): 145-186.
Nugteren, Albertina. “Bare Feet and Sacred Ground: ‘Viṣṇu Was Here’”. Religions 9, no.7 (2018): 224. https://doi.org/10.3390/rel9070224.
Ringgren, Helmer. “Comparative Mythology”. In The Encyclopedia of Religion. 2nd ed. Edited by Mircea Eliade and Lindsay Jones. Macmillan Reference USA, 1987.
Sarmiento, Fausto O. “Montology Manifesto: Echoes Towards a Transdisciplinary Science of Mountains”. Journal of Mountain Science 17, no.10 (2020): 2512-2527.
Schubert, Gotthilf Heinrich von. Die Symbolik des Traumes. Besler Presse, 1968. Originally published in 1814.
Sharma, Arvind. “The Puruṣasūkta: Its Relation to the Caste System”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 21, no.3 (1978): 294-303.
Smith, Jonathan Z. “Adde Parvum Parvo Magnus Acervus Erit”. History of Religions 11, no.1 (1971): 67-90.
Smith, Jonathan Z. “The Wobbling Pivot”. In Map Is Not Territory: Studies in the History of Religions, 88-103. Brill, 1978.
Smith, Jonathan Z. “Mythos und Geschichte”. In Alcheringa oder die begin-nende Zeit, ed. Hans Peter Duerr, 27-49. Ǫumran, 1983.
Smith, Jonathan. Z. To Take Place: Toward Theory in Ritual. University of Chicago Press, 1987.
Spineto, Natale. “The Notion of Archetype in Eliade’s Writings”. Religion 38, no.4 (2008): 266-274. DOI: 10.1016/j.religion.2008.07.001.
Sullivan, Lawrence E. “Axis Mundi”. In The Encyclopedia of Religion. 2nd ed. Edited by Mircea Eliade and Lindsay Jones. Macmillan Reference USA, 1987.
Vettam, Mani. Purāṇic Encyclopaedia: A Comprehensive Work with Special Reference to the Epic and Puranic Literature. Motilal Banarsidass, 1975.
Von Franz, Marie-Louise. “C.G. Jung’s Rehabilitation of the Feeling Function in Our Civilization”. Jung Journal 2, no.2 (2008): 9-20. DOI: 10.1525/jung.2008.2.2.9.
Walpola, Rāhula. What the Buddha Taught. Grove Press, 1974.
Walshe, Maurice, trans. The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya. Wisdom Publications, 1995.
Williams Paul, and Anthony Tribe. Buddhist Thought: A Complete Introduction to the Indian Tradition. Routledge, 2000.
Young, Serinity. “Buddhist Dream Experience: The Role of Interpretation, Ritual, and Gender”. In Dreams: A Reader on the Religious, Cultural, and Psychological Dimensions of Dreaming. Edited by Kelly Bulkeley, 9-28. Palgrave, 2001.
Young, Serinity. Dreaming in the Lotus: Buddhist Dream Narrative, Imagery, and Practice. Wisdom Publications, 1999.
Yu, Calvin Kai-Ching. “The Yellow Emperor’s Canon of Internal Medicine and the Interpretation of Typical Dreams Two Millennia Ago”. Dreaming (New York, N.Y.) 26, no.3 (2016): 250-69.
(NSGN 366 - 367)







