Khi AI bước vào đời sống nội tâm của con người

Từ thói quen tâm sự với AI đến nguy cơ lệ thuộc

Chị B.T.T, 31 tuổi, sống tại Hà Nội, cho biết việc trò chuyện với ChatGPT đã trở thành một thói quen mỗi khi chị gặp áp lực trong công việc hoặc cảm thấy tinh thần bị quá tải.

“Có những ngày đi làm về tôi rất mệt, trong đầu toàn công việc, chuyện tiền bạc, rồi cả cảm giác mình đang tụt lại phía sau. Trước đây, tôi hay giữ trong lòng, càng nghĩ càng rối. Sau này, mỗi khi căng thẳng, tôi thường mở ChatGPT ra để viết hết những điều đang mắc trong đầu”, chị T. kể.

Theo chị, việc trò chuyện với AI giống như một cách “gỡ rối tạm thời”. Dần dần, mỗi khi gặp chuyện khó nói hoặc chưa muốn chia sẻ với ai, chị lại có thói quen tìm đến ChatGPT trước.

"Có lúc, tôi cũng có cảm giác là mình bị phụ thuộc vào AI” - chị T. bày tỏ.

Đây không phải là câu chuyện đơn lẻ. Hiện nay, xu hướng đáng chú ý trong thời đại AI là việc chúng ta ngày càng dành nhiều thời gian trong thế giới số và ít hiện diện hơn trong đời sống thực. Trên thế giới, đã xuất hiện nhiều vụ kiện các ứng dụng AI với cáo buộc xúi người thân họ tự tử.

AI đang trở nên gần gũi hơn với người dùng không chỉ nhờ khả năng phản hồi nhanh, mà còn bởi khả năng giao tiếp nhuần nhuyễn bằng chính ngôn ngữ bản địa.

Mới đây, báo cáo Gemini Đông Nam Á đầu tiên vừa được Google công bố với khảo sát được thực hiện tại 6 thị trường có lượng người dùng Gemini (mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) thế hệ mới do Google phát triển) lớn nhất gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Kết quả cho thấy, gần 70% các câu lệnh trong khu vực được nhập bằng tiếng bản địa. Việt Nam đứng đầu với tỷ lệ 89%, tiếp theo là Thái Lan (87%) và Indonesia (84%).

Những con số này cho thấy AI không còn là một công cụ xa lạ hay chỉ phục vụ các thao tác kỹ thuật. Khi người dùng có thể trò chuyện với AI bằng ngôn ngữ quen thuộc, thậm chí bằng những cách diễn đạt rất đời thường, ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và “người lắng nghe” cũng trở nên mong manh hơn.

Đây chính là điểm khiến AI ngày càng dễ bước sâu vào đời sống nội tâm, nơi con người bộc lộ lo âu, khủng hoảng, niềm tin và cả những câu hỏi riêng tư nhất về chính mình.

Theo Tiến sĩ Vũ Văn Chung, giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học, Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội), trong tôn giáo và nhân học, cách con người hiểu về chính mình, căn tính (identity) của con người được xây dựng qua mối quan hệ ba chiều gồm: Cộng đồng, truyền thống (trong đó có tôn giáo) và chính mình. AI đang can thiệp vào cả ba chiều đó.

Khi AI có thể viết kinh, soạn bài giảng, thậm chí lắng nghe, an ủi tốt hơn con người thì cộng đồng tôn giáo sẽ phải đối diện với câu hỏi: Cái gì là không thể thay thế trong hành trình tâm linh?

Một hệ thống hiểu chúng ta hơn chính chúng ta có thể dự đoán, thao túng và cuối cùng đưa ra quyết định thay cho chúng ta. Điều này không phải là viễn tưởng, mà chính là một sự mô tả thực tại hiện hữu khi các ứng dụng thiền định, trị liệu AI, thậm chí là chat bot tâm linh đang tiếp cận vào tầng sâu của các vùng nội tâm cá nhân mà truyền thống vốn là lãnh địa của tôn giáo.

Giáo sư, nhà sử học người Israel Harari cho rằng, nếu có đủ dữ liệu và sức mạnh tính toán, trí tuệ nhân tạo có thể hiểu bạn còn hơn chính bạn hiểu mình - biết tính cách, nỗi sợ, hy vọng sâu thẳm nhất của bạn.

Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF 2026), giữa tâm điểm các cuộc hội đàm của giới tinh hoa toàn cầu, nhà sử học Yuval Noah Harari cũng đã cảnh báo; “Chính hôm nay, AI đã tự tạo ra một thuật ngữ mới để định danh loài người: ‘The Watchers’ - Những kẻ đứng nhìn. Kỷ nguyên độc quyền tư duy của con người đã chấm dứt. AI sẽ sớm kiểm soát điểm khởi phát của mọi hệ tư tưởng.

Bằng cách thao túng ngôn từ, biểu tượng và hình ảnh, thực thể này đang sản xuất hàng loạt các luồng tư duy hoàn toàn mới, tái cấu trúc toàn diện thế giới quan của nhân sinh”.

Từ góc nhìn Tôn giáo học, có thể thấy đây là một thách thức hoàn toàn có cơ sở, khi thuật toán thay thế thẩm quyền tâm linh, trở thành thẩm quyền tối thượng trong việc định hướng lựa chọn, cảm xúc, thậm chí niềm tin của con người, thì ranh giới giữa công nghệ và tín ngưỡng đã bị xóa mờ.

"AI có thể đã và đang gợi lên những ẩn dụ tôn giáo, định hình các thực hành tôn giáo và tạo ra những hình thức tương tự tôn giáo trong đời sống đương đại. Do đó, đặt ra thách thức lớn cho việc phân định ranh giới giữa tín ngưỡng và nền tảng kỹ thuật số" - tiến sỹ Vũ Văn Chung nhận định.

AI có thể tạo ra những phản hồi giống như sự cảm thông, có thể lắng nghe không mệt mỏi và đưa ra lời khuyên đúng lúc. Nhưng đó vẫn là sự cảm thông được mô phỏng bằng dữ liệu, không phải kinh nghiệm sống, không phải tình thương đi kèm trách nhiệm và càng không thể thay thế vai trò nâng đỡ của gia đình, cộng đồng hay niềm tin tôn giáo.

Bởi vậy, khi AI ngày càng có khả năng đọc vị con người qua dữ liệu, con người càng phải học cách làm chủ đời sống nội tâm của mình. Thuật toán có thể dự đoán nỗi sợ, khát vọng và điểm yếu của mỗi cá nhân, nhưng không nên trở thành nơi quyết định thay con người phải tin gì, sống thế nào và lựa chọn ra sao.