Học cách buông thay vì tích lũy

Chúng ta dành gần như cả cuộc đời để tích lũy. Tích lũy tiền bạc, nhà cửa, đất đai, bằng cấp, chức vụ, danh vọng và những mối quan hệ. Có một tỷ lại muốn mười tỷ. Có một căn nhà lại muốn thêm vài căn nữa. Có chức vụ rồi lại mong chức vụ cao hơn. Nhưng đã bao giờ chúng ta tự hỏi: Rốt cuộc, mình cần bao nhiêu mới đủ. Và sâu xa hơn, chúng ta tích lũy vì thực sự cần hay vì đang cố khỏa lấp những nỗi sợ hãi bên trong.

1. Càng bất an, con người càng muốn tích lũy

Tích lũy không phải là điều xấu. Đức Phật không phủ nhận giá trị của tài sản chân chính.

Trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 4.62), Đức Phật nói đến niềm vui có tài sản, niềm vui sử dụng tài sản, niềm vui không mắc nợ và niềm vui sống không lỗi lầm của người cư sĩ.

Vấn đề không nằm ở tài sản chúng ta có, mà ở sự tham ái và chấp thủ đối với tài sản ấy. Sợ bệnh tật, sợ chết nên tích trữ tiền bạc. Nhiều người nghĩ rằng càng có nhiều tiền thì tuổi già càng an toàn. Nhưng tiền có thể mua thuốc men, không thể mua sự bất tử. Tiền có thể giúp chữa bệnh, nhưng không thể xóa bỏ quy luật sinh, già, bệnh, chết.

Trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 5.57), Đức Phật dạy chúng ta thường xuyên quán chiếu rằng mình phải già, phải bệnh, phải chết, phải chia lìa những gì thân yêu và là người thừa tự nghiệp của chính mình.

Hiểu điều đó không phải để bi quan, mà để sống tỉnh thức hơn. Sợ bị coi thường nên tích trữ danh vọng. Có người không quá tham tiền nhưng lại rất tham danh. Họ cần chức vụ để cảm thấy mình quan trọng, cần danh hiệu để thấy mình hơn người, cần những tràng pháo tay để tin rằng mình có giá trị.

Trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 8.6), Đức Phật chỉ ra tám pháp thế gian: được và mất, danh thơm và tiếng xấu, khen và chê, lạc và khổ.

Người thiếu trí tuệ thường bị tám ngọn gió ấy thổi nghiêng ngả. Hôm nay được khen thì vui. Ngày mai bị chê thì buồn. Hôm nay được bổ nhiệm thì hãnh diện. Ngày mai thôi chức thì hụt hẫng. Khi phải liên tục nhờ người khác xác nhận giá trị bản thân, chúng ta đang trao chìa khóa hạnh phúc của mình vào tay thiên hạ. Sợ thiếu thốn nên tích trữ đồ đạc.

Hãy thử mở những chiếc tủ trong nhà. Có bao nhiêu bộ quần áo nhiều năm chưa mặc? Bao nhiêu món đồ mua về chưa từng sử dụng? Bao nhiêu vật dụng được giữ lại chỉ vì suy nghĩ: “Biết đâu sau này sẽ cần”?

Có những ngôi nhà rộng hàng trăm mét vuông nhưng không còn chỗ cho sự thảnh thơi. Đôi khi, chính những thứ chúng ta tưởng mình đang sở hữu lại bắt đầu sở hữu ngược chúng ta. Sợ cô đơn nên tích trữ các mối quan hệ. Có người cần đám đông vây quanh, cần thật nhiều bạn bè, người quen, cần người thân luôn ở bên cạnh mới cảm thấy an toàn.

Nhưng một nghìn số điện thoại không bảo đảm cho một trái tim bình an. Một trăm người quen không thay thế được khả năng hiểu biết chính mình. Vấn đề không phải là có bao nhiêu mối quan hệ, mà là chúng ta đến với người khác bằng tình thương hay bằng nỗi sợ bị bỏ rơi.

Thị phi, danh lợi rồi cũng theo vô thường mà qua

2. Người có trí tuệ biết sống đủ và biết buông

Một ngày chúng ta ăn được bao nhiêu? Dù giàu đến đâu, dạ dày cũng có giới hạn. Một đêm chúng ta ngủ cần bao nhiêu diện tích? Dù sở hữu hàng chục biệt thự, mỗi đêm cũng chỉ nằm trên một chiếc giường. Một đời chúng ta mặc được bao nhiêu quần áo? Dù có hàng nghìn bộ, mỗi lần cũng chỉ mặc được một số rất ít. Nhu cầu cơ bản của con người có giới hạn. Thứ không có giới hạn chính là lòng tham.

Trong Kinh Trung Bộ (MN 3), Đức Phật khuyến khích các đệ tử thừa tự Chánh pháp thay vì chỉ chạy theo lợi dưỡng vật chất.

Biết đủ không có nghĩa là ngừng làm việc, không phát triển sự nghiệp hay từ bỏ trách nhiệm với gia đình. Một người vẫn có thể xây dựng doanh nghiệp lớn, tạo ra nhiều của cải, giúp đỡ hàng nghìn người mà không bị lòng tham sai khiến. Có thể sở hữu tài sản, nhưng đừng để tài sản sở hữu tâm mình.

Người có trí tuệ cũng hiểu rằng mọi chức vụ, danh hiệu và lời khen đều vô thường. Được khen, không quá vui mừng. Bị chê, không quá đau khổ. Có chức vụ, không kiêu mạn. Rời chức vụ, không tuyệt vọng. Họ cũng không sợ ở một mình. Có thể ngồi trong căn phòng yên tĩnh, uống một chén trà, ngắm một bông hoa, lắng nghe tiếng chim mà vẫn cảm thấy đầy đủ và bình an.

Trong Kinh Trung Bộ (MN 122), Đức Phật đề cao đời sống viễn ly, sự an tịnh và khả năng không bị cuốn vào những cuộc tụ họp, chuyện trò vô ích.

Người có nội tâm vững vàng không cần đám đông để chứng minh sự tồn tại của mình. Họ vẫn yêu thương gia đình, trân trọng bạn bè, cống hiến cho xã hội. Nhưng khi chỉ có một mình, họ không cảm thấy thiếu thốn.

3. Tài sản lớn nhất là tài sản trong tâm

Trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 7.6), Đức Phật dạy về bảy tài sản cao quý:

1. Tín tài: Niềm tin chân chính.

2. Giới tài: Đời sống đạo đức.

3. Tàm tài: Biết hổ thẹn với điều sai trái.

4. Quý tài: Biết ghê sợ điều bất thiện.

5. Văn tài: Học hỏi và lắng nghe Chánh pháp.

6. Thí tài: Lòng rộng rãi, biết sẻ chia.

7. Tuệ tài: Trí tuệ thấy biết đúng sự thật.

Đây mới là những tài sản chúng ta cần vun bồi.

Tiền bạc có thể mất. Chức vụ có thể mất. Danh tiếng có thể phai nhạt. Nhưng những phẩm chất thiện lành đã được nuôi dưỡng sẽ tạo nên nền tảng cho một cuộc đời có ý nghĩa.

Có người tích lũy tài sản cả đời, cuối cùng phải đánh đổi tự do vì không cưỡng lại được lòng tham. Có người sở hữu nhiều ngôi nhà nhưng không tìm được một nơi để tâm hồn nghỉ ngơi. Và cũng có những người sống rất giản dị, chẳng có bao nhiêu của cải nhưng gương mặt luôn thanh thản, trái tim luôn rộng mở. Vậy ai mới thực sự giàu?

4. Học cách buông từ những việc nhỏ nhất

Buông không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc từ bỏ một gia tài.

Buông có thể bắt đầu ngay hôm nay. Buông một món đồ không cần thiết. Hãy trao tặng những vật dụng lâu ngày không sử dụng cho người đang cần. Buông một ham muốn không cần thiết. Trước khi mua thứ gì, hãy tự hỏi: “Tôi thực sự cần hay chỉ đang muốn thỏa mãn lòng tham?” Buông một lời khen đang mong đợi. Làm việc tốt mà không cần ai biết. Giúp đỡ người khác mà không cần được cảm ơn. Buông một nỗi giận đang mang theo. Tha thứ không phải là chấp nhận điều sai trái, mà là không tiếp tục nuôi dưỡng sân hận để tự làm khổ mình. Buông một nỗi sợ về tương lai. Hãy dành thời gian ngồi yên, theo dõi hơi thở, quan sát thân tâm và trở về với hiện tại.

Trong Kinh Trung Bộ (MN 10), Đức Phật dạy thực hành bốn niệm xứ: quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp.

Buông bỏ chân chính không phải là ép mình không được ham muốn, mà là thấy rõ bản chất của ham muốn để tham ái dần được đoạn trừ.

5. Cuối cùng, chúng ta mang theo được gì?

Một ngày nào đó, chúng ta sẽ rời khỏi cuộc đời này. Những ngôi nhà sẽ có chủ mới. Những chiếc xe sẽ có người sử dụng mới. Những chức vụ sẽ có người thay thế. Những tài khoản ngân hàng sẽ được chuyển giao. Chúng ta không thể mang theo nhà cửa, vàng bạc hay danh hiệu.

Trong Kinh Trung Bộ (MN 135), Đức Phật dạy rằng chúng sinh là chủ nhân của nghiệp, là kẻ thừa tự nghiệp.

Vậy thay vì chỉ hỏi: “Hôm nay tôi kiếm thêm được bao nhiêu tiền?”, hãy hỏi: “Hôm nay tôi đã bớt được bao nhiêu lòng tham?” Thay vì hỏi: “Tôi đã có thêm bao nhiêu người ngưỡng mộ?”, hãy hỏi: “Tôi đã bớt lệ thuộc vào lời khen chê được bao nhiêu?” Thay vì chỉ hỏi: “Tài sản của tôi đã tăng thêm bao nhiêu?”, hãy hỏi: “Trí tuệ và lòng từ bi trong tôi đã lớn lên được bao nhiêu?” Đó mới là những câu hỏi đáng để suy ngẫm.

Lời kết: Giàu nhất là khi biết đủ

Người yếu đuối trước lòng tham cần rất nhiều thứ mới cảm thấy an toàn, nhưng càng nắm giữ lại càng lo sợ mất mát. Người có trí tuệ có thể sở hữu nhiều tài sản mà không bị tài sản trói buộc, giữ trọng trách lớn mà không bị danh vọng làm mê mờ. Họ biết làm việc hết mình nhưng không đánh mất chính mình. Biết kiếm tiền nhưng không làm nô lệ cho tiền. Biết yêu thương nhưng không chiếm hữu. Biết cống hiến nhưng không đòi hỏi tung hô. Biết sống giữa cuộc đời mà vẫn giữ được sự tự do trong tâm.

Chúng ta có thể tích lũy của cải, nhưng đừng tích lũy thêm tham lam. Có thể tích lũy tri thức, nhưng đừng tích lũy thêm kiêu mạn. Có thể tích lũy kinh nghiệm, nhưng đừng tích lũy thêm thành kiến. Có thể tích lũy thành tựu, nhưng đừng tích lũy thêm chấp ngã.

Hãy tích lũy những điều thiện lành và học cách buông bỏ những gì đang trói buộc tâm mình. Bởi suy cho cùng, người thực sự giàu có không phải là người sở hữu nhiều nhất, mà là người ít bị lệ thuộc nhất vào những gì mình sở hữu.

Buông bớt một phần tham ái, chúng ta có thêm một phần tự do. Buông bớt một phần chấp thủ, chúng ta có thêm một phần bình an.

Học cách buông thay vì chỉ mải mê tích lũy. Bởi có những thứ càng giữ càng khổ, nhưng càng buông lại càng tự do. Tuyệt vời lắm. Thật mà!