Đừng vội nói chuyện chứng đắc

Có những người học Phật rất thích bàn luận về thiền định, thần thông, các tầng thánh quả hay những cảnh giới chứng ngộ. Họ có thể nói say sưa về sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền; phân tích sự khác biệt giữa Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm và A-la-hán. Nhưng đôi khi, chỉ một lời góp ý trái ý mình cũng đủ khiến họ nổi giận, một chút quyền lợi bị ảnh hưởng đã làm tâm bất an.

Điều ấy đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm: Chúng ta học Phật để hiểu biết nhiều hơn, hay để thực sự chuyển hóa chính mình? Kiến thức giáo lý rất cần thiết, nhưng nếu hiểu biết ấy không làm thay đổi cách sống, không giúp giảm bớt những phiền não đang chi phối thân tâm, thì việc học vẫn chưa phát huy đầy đủ giá trị của nó.

Đức Phật không phủ nhận những thành tựu thiền định hay các tầng chứng ngộ. Trái lại, đó là những nội dung quan trọng trong giáo pháp. Tuy nhiên, Ngài luôn nhấn mạnh việc đoạn trừ tham, sân, si, bởi đây là ba gốc rễ bất thiện khiến chúng sinh tiếp tục tạo nghiệp và chịu khổ đau. Nếu chỉ mải mê tìm kiếm những trải nghiệm đặc biệt mà bỏ quên việc nhận diện phiền não trong đời sống hằng ngày, người tu có thể đang đi xa khỏi mục đích ban đầu.

Trong Kinh Pháp cú, câu 19, Đức Phật ví người tuy tụng đọc nhiều kinh điển nhưng không thực hành theo lời dạy như kẻ chăn bò chỉ đếm đàn bò của người khác. Hình ảnh ấy nhắc nhở rằng kiến thức không đồng nghĩa với sự chứng nghiệm. Biết rất nhiều về con đường không có nghĩa là đã thực sự bước đi trên con đường ấy.

Hãy thử nhìn lại một ngày sống của mình. Buổi sáng thức dậy, khi thấy người khác thành công, ta có khởi tâm ganh tị không? Đến cơ quan, khi đồng nghiệp được khen ngợi, ta có vui cùng họ hay âm thầm khó chịu? Khi quyền lợi không được như mong muốn, ta có lập tức trách móc, đổ lỗi hoặc tìm cách giành phần hơn? Những phản ứng tưởng chừng nhỏ nhặt ấy chính là nơi tham, sân, si bộc lộ rõ ràng nhất.

Tham không chỉ là ham muốn tiền bạc, danh vọng hay vật chất. Tham còn biểu hiện qua mong cầu được người khác công nhận, muốn mọi việc diễn ra theo ý mình, muốn người thân phải đáp ứng kỳ vọng của mình. Thậm chí, người tu cũng có thể tham sự thanh tịnh, tham cảm giác an lạc, tham được xem là người hiểu đạo, tu giỏi. Khi sự mong cầu trở thành chấp thủ, nó vẫn có thể làm phát sinh khổ đau.

Sân cũng không nhất thiết phải là những cơn giận dữ dữ dội. Đôi khi, sân là thái độ lạnh nhạt với người mình không thích, một lời mỉa mai, một ánh nhìn khinh thường hay cảm giác khó chịu kéo dài trong lòng. Có người không lớn tiếng với ai, nhưng lại âm thầm nuôi dưỡng oán trách nhiều năm. Bề ngoài có vẻ bình thản, song bên trong vẫn chưa thực sự được bình an.

Si lại càng khó nhận diện. Đó không chỉ là thiếu kiến thức, mà còn là không thấy rõ bản chất vô thường, khổ và vô ngã của các pháp. Vì si mê, chúng ta tưởng những điều đang có sẽ tồn tại mãi mãi, xem quan điểm của mình là chân lý tuyệt đối, hoặc đồng nhất bản thân với địa vị, tài sản, thành tựu. Chính sự nhận thức sai lầm ấy khiến tham và sân có điều kiện phát triển.

Một người có thể ngồi thiền mỗi ngày hai giờ, nhưng nếu sau thời thiền vẫn dễ dàng buông lời làm tổn thương người thân thì cần nhìn lại cách thực hành. Một người có thể tụng kinh rất đều đặn, nhưng nếu vẫn gian dối trong công việc, ích kỷ trong quan hệ và thiếu lòng trắc ẩn trước nỗi đau của người khác, thì tiếng kinh chưa thực sự đi vào đời sống.

Dĩ nhiên, không nên vì một lần nổi giận mà kết luận ai đó tu tập không có kết quả. Người đang thực hành vẫn có thể còn phiền não, còn sai lầm, còn những tập khí lâu đời chưa chuyển hóa. Điều quan trọng là họ có nhận ra những bất thiện ấy hay không, có biết hổ thẹn, sửa đổi và tiếp tục tinh tấn hay không.

Ngày trước, gặp chuyện trái ý, ta có thể nổi giận suốt nhiều ngày. Bây giờ, vẫn có lúc giận nhưng biết dừng lại trước khi nói lời tổn thương. Ngày trước, thấy người khác hơn mình, ta khó chịu. Bây giờ, dù đôi chút ganh tị vẫn xuất hiện, ta đã biết nhận diện và tập vui với thành công của họ. Những thay đổi ấy tuy nhỏ nhưng có ý nghĩa thiết thực trên hành trình tu tập.

Trong Kinh Tất cả lậu hoặc (Trung bộ kinh 2), Đức Phật chỉ dạy nhiều phương pháp đoạn trừ các lậu hoặc, trong đó có sự phòng hộ, tránh né, kham nhẫn và tu tập. Điều này cho thấy chuyển hóa phiền não là một tiến trình đòi hỏi hiểu biết, thực hành và kiên trì, chứ không đơn thuần dựa vào mong muốn đạt được một trạng thái tâm linh đặc biệt.

Người học Phật cũng cần thận trọng với tâm lý so sánh thành tựu tu tập. Khi tự cho rằng mình thanh tịnh hơn người khác, hiểu đạo sâu hơn hoặc đã đạt đến một cảnh giới cao hơn, cái tôi có thể được nuôi dưỡng dưới hình thức rất tinh vi. Đôi khi, chính ý nghĩ “tôi đã hết tham sân si” lại trở thành một biểu hiện của sự chấp ngã nếu thiếu tỉnh giác.

Bởi vậy, thay vì bận tâm người khác đã chứng đắc đến đâu, hãy trở về quan sát chính mình. Hôm nay ta có nói ít đi một lời cay nghiệt không? Có bớt một lần phán xét? Có biết xin lỗi khi làm người khác buồn? Có đủ rộng lượng để tha thứ một lỗi lầm? Có thể vui trước hạnh phúc của người khác mà không thấy mình bị thua thiệt?

Những câu hỏi ấy không nhằm khiến người tu trở nên khắt khe, mặc cảm hay liên tục tự trách bản thân. Trái lại, chúng giúp ta sống thành thật với chính mình. Thấy được tham, sân, si không phải để tuyệt vọng, mà để biết mình cần thực hành ở đâu. Khi nhận diện được một cơn giận trước khi nó biến thành lời nói, ta đã có cơ hội lựa chọn cách ứng xử khác.

Đừng vội nói chuyện chứng đắc xa xôi khi những phiền não rất gần vẫn chưa được nhận diện và chuyển hóa. Cứ thực tập từ một lời nói hiền hòa, một hành động tử tế, một lần buông bớt hơn thua, một phút biết dừng lại trước cơn giận. Đừng xem nhẹ những điều bình dị ấy, bởi chính trong từng khoảnh khắc sống, con đường tu tập được thể hiện. Và có lẽ, điều đáng mừng nhất sau một ngày không phải là mình đã đạt được cảnh giới nào, mà là hôm nay, nhờ có chánh niệm và hiểu biết, mình đã bớt làm khổ bản thân và những người xung quanh.