Bản đồ hành trình trong luân hồi

An lạc trong thân không bền vững. Khổ đau trong thân cũng không bền vững. Một cảm giác dễ chịu có thể nhanh chóng thay đổi, cũng như cơn đau dù mạnh mẽ đến đâu vẫn luôn chuyển biến.

An lạc trong tâm không bền vững. Khổ đau trong tâm cũng không bền vững. Niềm vui, nỗi buồn, sự hài lòng hay bất mãn đều sinh khởi do những điều kiện nhất định rồi biến đổi khi các điều kiện ấy không còn.

Khi thấy được điều này, chúng ta nhận ra mình từng bị cảm thọ đánh lừa. Vì không hiểu bản chất của chúng, ta luôn chạy đi tìm cảm giác an lạc và tìm mọi cách trốn tránh những gì gây khổ đau.

Nhưng an lạc mà ta chạy đi tìm cũng không thể tồn tại lâu dài. Còn khổ đau dù cố gắng trốn tránh, ta vẫn không thể hoàn toàn thoát khỏi nó. Càng nắm giữ niềm vui, ta càng lo sợ mất đi; càng chống đối nỗi khổ, tâm càng thêm căng thẳng.

Thực chất, tất cả pháp hữu vi đều vô thường, chịu sự biến đổi và không thể mang lại sự thỏa mãn bền vững. Chúng ta không thể chạy trốn sự thật này, dù có tìm đến bất cứ nơi đâu hay sở hữu thêm bao nhiêu điều trong cuộc sống.

Khi nhìn đúng theo sự thật, tâm dần nhàm chán đối với việc chạy theo cảm thọ. Sự nhàm chán ở đây không phải thái độ bi quan hay chán ghét cuộc đời, mà là không còn say đắm, mê mờ trước những gì vốn mong manh.

Từ đó, tâm từng bước buông bớt sự bám chấp và đi vào trạng thái quân bình. Khi an lạc xuất hiện trong thân, tâm biết rõ mà không tham đắm. Khi khổ đau có mặt trong thân, tâm cũng nhận biết mà không vội chống đối.

Đối với những cảm thọ trong tâm cũng vậy. Khi vui, ta biết tâm đang vui; khi buồn, ta biết tâm đang buồn. Tâm không cần chạy theo niềm vui và cũng không cố xua đuổi nỗi buồn.

An lạc và khổ đau trở nên bình đẳng trước cái thấy của trí tuệ, bởi cả hai đều mang bản chất vô thường. Chúng chỉ hiện hữu tạm thời, không thể tồn tại mãi mãi và cũng không hoàn toàn chịu sự kiểm soát của chúng ta.

Đây là điểm rất quan trọng trên con đường thực hành. Chỉ quan sát một lần thì chưa đủ, bởi những tập khí tham đắm và chống đối đã được tích lũy trong thời gian dài. Hành giả cần kiên trì quan sát thân tâm thường xuyên, liên tục qua nhiều hoàn cảnh.

Có chánh niệm ghi nhận rõ thân, có chánh niệm ghi nhận rõ tâm, ta sẽ dần hiểu được bản đồ của hành trình luân hồi: chạy theo điều mình thích, trốn tránh điều mình ghét rồi tiếp tục tạo tác và khổ đau. Khi thấy rõ con đường ấy, tâm mới có thể dừng lại, quân bình và từng bước đi về phía tự do.