Tu tập mỗi ngày: Đừng đợi giông bão mới học cách bình an

Nhưng với tâm của mình, nhiều người lại có cách đối xử khác.

Khi cuộc sống bình thường, ta ít để ý đến việc chăm sóc tâm. Chỉ đến lúc bệnh tật, thất bại, mất mát hay mâu thuẫn xảy ra, ta mới vội vàng tìm kiếm sự bình an. Ta đến chùa, nghe pháp, tập thiền hoặc cầu mong một sức mạnh nào đó giúp mình vượt qua đau khổ.

Điều ấy cũng giống như một người chưa từng học bơi, đến khi rơi xuống dòng nước xiết mới bắt đầu tìm cách tập bơi.

Tu tập vì thế không nên là việc chỉ làm khi đau khổ đã đến. Tu tập cần trở thành một phần của đời sống hằng ngày, bởi ta không biết khó khăn, bệnh tật sẽ đến lúc nào.

Thân cần tập luyện, tâm cũng vậy

Muốn cơ thể khỏe mạnh, chúng ta cần vận động, ăn uống điều độ và duy trì những thói quen tốt. Một ngày tập thể dục chưa đem lại thay đổi rõ rệt, nhưng sự kiên trì trong nhiều tháng, nhiều năm có thể giúp cơ thể khỏe hơn, làm chậm sự xuất hiện của một số bệnh và giảm nguy cơ biến chứng.

Tu tập cũng là một hình thức rèn luyện, nhưng đối tượng được rèn luyện là tâm.

Chữ “tu” có thể hiểu đơn giản là sửa. Nhận ra điều chưa tốt trong mình rồi từng bước sửa đổi. “Tập” là làm đi làm lại nhiều lần cho đến khi một cách sống đúng đắn dần trở thành thói quen.

Người dễ nóng giận tập nhận biết cơn giận trước khi nói. Người thường lo âu tập trở về với hơi thở và hiện tại. Người hay tham cầu tập biết đủ. Người có thói quen đổ lỗi tập nhìn lại phần trách nhiệm của chính mình.

Không ai tập một lần mà thay đổi hoàn toàn. Cũng như cơ bắp cần được rèn luyện mỗi ngày, sự bình tĩnh, lòng từ bi và trí tuệ cũng phải được nuôi dưỡng bằng những thực hành nhỏ nhưng đều đặn.

Mỗi lần ta nhận ra một ý nghĩ tiêu cực mà không để nó kéo mình đi, tâm đã khỏe thêm một chút. Mỗi lần ta dừng được một lời nói làm tổn thương người khác, sức mạnh tỉnh thức trong ta lại lớn thêm một chút.

Tu tập không giúp ta tránh khỏi mọi bệnh tật

Một người tu tập không có nghĩa là sẽ không bao giờ đau ốm. Đức Phật đã chỉ ra rằng sinh, già, bệnh và chết là những sự thật tự nhiên của đời sống. Có thân thì có lúc khỏe, lúc yếu; có sinh ra thì sẽ có già đi.

Tu tập không làm cho ta đứng ngoài quy luật vô thường. Nhưng tu tập có thể giúp ta thực hiện hai việc quan trọng.

Thứ nhất, ta biết chăm sóc thân thể có ý thức hơn để bệnh tật có thể đến chậm hơn hoặc giảm bớt những nguy cơ không cần thiết. Khi có chánh niệm, ta nhận ra điều gì đang thực sự tốt cho mình. Ta bớt ăn uống theo cảm xúc, bớt làm việc đến kiệt sức, biết nghỉ ngơi đúng lúc và biết lắng nghe những dấu hiệu của cơ thể.

Thứ hai, khi bệnh tật thực sự đến, ta có đủ sự bình tĩnh để đón nhận, tìm hiểu nguyên nhân và lựa chọn cách xử lý phù hợp. Ta không hoảng loạn, cũng không trốn tránh hay buông xuôi.

Đây chính là giá trị rất thực tế của việc tu tập hằng ngày: không phải ngăn mọi điều bất như ý xảy ra, mà giúp ta không bị những điều ấy đánh gục.

Khi biết mình mắc bệnh khó chữa!

Giả sử một ngày, sau khi xét nghiệm, một người được bác sĩ thông báo rằng mình mắc bệnh tiểu đường.

Phản ứng đầu tiên có thể là hoảng hốt: “Tại sao lại là tôi?”, “Bệnh này có nguy hiểm không?”, “Từ nay tôi còn được ăn gì?”, “Cuộc sống của tôi có còn bình thường không?”.

Những lo lắng ấy rất tự nhiên. Nhưng nếu chưa từng quan sát tâm, người bệnh có thể nhanh chóng bị nỗi sợ cuốn đi. Có người liên tục tìm kiếm những thông tin tiêu cực rồi càng thêm bất an. Có người không dám đối diện nên bỏ qua lời khuyên của bác sĩ. Cũng có người tìm đến những phương pháp chưa được kiểm chứng với hy vọng bệnh sẽ biến mất thật nhanh.

Người có thực hành chánh niệm vẫn có thể lo lắng, nhưng họ nhận biết được mình đang lo lắng. Họ dừng lại, thở chậm và nhắc mình rằng: bệnh đã được phát hiện, điều cần làm bây giờ không phải là sợ hãi, mà là hiểu đúng và hành động đúng.

Họ đi khám, trao đổi với bác sĩ, dùng thuốc theo hướng dẫn và theo dõi các chỉ số cần thiết. Đồng thời, họ bình tĩnh nhìn lại lối sống của mình: cách ăn uống, mức độ vận động, giấc ngủ, căng thẳng và những thói quen đã duy trì trong nhiều năm.

Họ hiểu rằng thuốc có vai trò quan trọng, nhưng việc điều trị không chỉ dừng ở uống thuốc. Với sự hướng dẫn phù hợp của người có chuyên môn, họ từng bước điều chỉnh khẩu phần ăn, lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn, vận động đều đặn, ngủ đủ và hạn chế những điều làm bệnh khó kiểm soát.

Tu tập trong trường hợp này không phải là ngồi yên cầu mong Đức Phật làm cho bệnh biến mất. Tu tập là nhìn thẳng vào sự thật mà không hoảng loạn, không trách móc, không tự dằn vặt và không bỏ cuộc.

Bệnh tật trở thành một tiếng chuông nhắc người ấy quay về chăm sóc bản thân. Những thay đổi ban đầu có thể khó khăn, nhưng dần dần họ nhận ra mình đang sống có ý thức hơn trước: hiểu cơ thể hơn, ăn uống cẩn trọng hơn và biết quý sức khỏe hơn.

Bệnh vẫn là điều không ai mong muốn. Nhưng trong nghịch cảnh ấy, người có tu tập có thể tìm thấy một cơ hội chuyển hóa.

Bình tĩnh không có nghĩa là thụ động

Trong đạo Phật, chấp nhận không có nghĩa là cam chịu.

Chấp nhận là nhìn nhận đúng điều đang xảy ra. Nếu đang bệnh, ta biết mình đang bệnh. Nếu công việc đang khó khăn, ta thừa nhận khó khăn. Nếu một mối quan hệ đang có rạn nứt, ta không giả vờ rằng mọi chuyện vẫn ổn.

Khi không còn tốn sức chống lại sự thật, ta mới có đủ sáng suốt để tìm cách giải quyết.

Bình tĩnh cũng không có nghĩa là ngồi yên chờ mọi việc tự qua. Bình tĩnh là không để sợ hãi và sân giận quyết định thay mình. Sau khi tâm đã lắng hơn, ta vẫn phải hành động: đi khám bệnh, thay đổi thói quen, xin lỗi một người, điều chỉnh kế hoạch hay tìm sự giúp đỡ khi cần thiết.

Đó là sự kết hợp giữa Định và Tuệ. Định giúp tâm không bị cuốn đi. Tuệ giúp ta nhìn rõ vấn đề và lựa chọn hành động phù hợp.

Chỉ bình tĩnh mà không hành động có thể trở thành thụ động. Chỉ hành động mà thiếu bình tĩnh lại dễ dẫn đến những quyết định vội vàng. Tu tập giúp ta có cả hai.

Tu trong những việc rất đời thường

Ta không nhất thiết phải chờ đến lúc ngồi thiền hay đến chùa mới gọi là tu tập.

Buổi sáng thức dậy, dành vài phút ngồi yên và nhận biết hơi thở là tu.

Khi ăn, biết mình đang ăn, biết món nào tốt cho sức khỏe và dừng lại khi đã đủ là tu.

Khi nghe một lời trái ý, nhận ra cơn giận đang xuất hiện nhưng chưa vội đáp trả là tu.

Khi làm sai, không tìm cách bao biện mà thành thật nhận trách nhiệm là tu.

Trong gia đình, ta thường nghĩ mình nổi nóng vì người thân làm chưa đúng. Nhưng nếu quan sát kỹ, đôi khi cơn giận còn đến từ sự mệt mỏi, kỳ vọng quá lớn hoặc mong muốn người khác phải làm theo ý mình. Nhìn thấy nguyên nhân ấy, ta có thể lựa chọn nói chuyện khi tâm đã bình tĩnh hơn.

Trong công việc cũng vậy. Khi doanh thu giảm hoặc một kế hoạch thất bại, người lãnh đạo dễ hoảng hốt, trách nhân viên hoặc đưa ra những quyết định cực đoan. Nếu có thói quen dừng lại và quan sát, họ sẽ tự hỏi: Điều gì đang thực sự xảy ra? Đâu là nguyên nhân chính? Phần trách nhiệm của mình nằm ở đâu? Việc gì cần xử lý trước?

Một khoảng dừng tỉnh thức không làm vấn đề biến mất, nhưng có thể giúp ta không tạo thêm vấn đề mới.

Đừng đợi khát mới đào giếng

Sự bình an không tự nhiên xuất hiện vào đúng lúc ta cần. Nó được tạo nên từ những lần thực tập rất nhỏ trước đó.

Người thường xuyên quan sát hơi thở sẽ dễ trở về với hơi thở hơn khi lo lắng. Người đã tập nhìn mọi việc theo nhân duyên sẽ bớt đổ lỗi khi thất bại. Người thường quán niệm về vô thường sẽ không hoàn toàn sụp đổ khi một điều mình trân quý thay đổi.

Tu tập giống như đào một cái giếng. Nếu mỗi ngày ta kiên nhẫn đào một chút, đến khi khát sẽ có nước dùng. Nếu đợi đến lúc khát cháy cổ mới bắt đầu đào, có thể đã quá muộn.

Bởi vậy, ta tu không phải vì hôm nay đang có biến cố. Ta tu vì hiểu rằng cuộc sống vốn vô thường. Sức khỏe, công việc, tiền bạc và các mối quan hệ đều có thể thay đổi. Chuẩn bị cho tâm một nền tảng vững vàng cũng cần thiết như chuẩn bị cho thân một sức khỏe tốt.

Mỗi ngày tiến một chút

Tu tập hằng ngày không cần bắt đầu bằng những điều lớn lao. Mười phút ngồi yên, một bữa ăn trong chánh niệm, một lần kiềm chế cơn giận hay một lời nói tử tế đều có giá trị.

Điều quan trọng không phải hôm nay ta đã tu được bao nhiêu, mà là ta có đang hiểu mình rõ hơn và sống tốt hơn ngày hôm qua hay không.

Ta tập luyện thân thể để cơ thể dẻo dai, để bệnh tật có thể đến chậm hơn. Ta tu tập tâm để khi bệnh tật, mất mát hay khó khăn đến, mình có thể bình tĩnh đón nhận và tìm cách xử lý bằng trí tuệ.

Tu không bảo đảm cuộc đời sẽ không có giông bão. Tu giúp ta vun bồi một nơi vững chãi trong chính mình để khi giông bão đến, ta vẫn biết mình đang ở đâu, cần làm gì và nên bước tiếp như thế nào.

Bởi vậy, đừng đợi đau khổ mới tìm đến sự bình an. Hãy tập bình an từ những ngày cuộc sống vẫn còn yên ổn.

Mỗi ngày một chút. Mỗi việc một chút. Mỗi lần tỉnh thức là một bước chân trên con đường chuyển hóa chính mình.

__________

*Doanh nhân Phan Hồng Minh là nhà sáng lập kiêm CEO của Jupviec, mạng lưới cung ứng người phụ nữ giúp việc gia đình lớn nhất Việt Nam.

Có thể tìm hiểu Jupviec trên website jupviec.vn.