Tu tập có cần thật nhiều thời gian?

Nhưng công việc nối tiếp công việc, con cái cần chăm sóc, cha mẹ cần phụng dưỡng, điện thoại liên tục báo tin. Thời gian lý tưởng vì thế cứ lùi xa. Nếu tu tập chỉ có thể diễn ra khi mọi điều kiện hoàn hảo, phần lớn chúng ta sẽ mãi đứng ngoài cánh cửa thực hành.

Trong lời Phật dạy, tu không phải là tách đời sống thành hai phần: một phần thiêng liêng ở chùa và một phần thế tục ngoài xã hội. Tu là sửa đổi thân, khẩu, ý ngay trong những việc đang diễn ra. Một phút nhận biết hơi thở vẫn là một phút chánh niệm. Kịp dừng một lời nóng giận cũng là tu. Thấy lòng tham đang khởi lên mà không vội làm theo là tu. Nhường người khác một bước, giữ lời hứa, làm việc chân chính đều là những biểu hiện cụ thể của sự chuyển hóa.

Điều thiếu nhất nhiều khi không phải thời gian mà là sự có mặt. Ta có thể dành hàng giờ lướt mạng nhưng luôn cảm thấy không có mười phút để ngồi yên. Ta ăn cơm mà tâm trí ở cuộc họp sắp tới, trò chuyện với con nhưng mắt vẫn nhìn màn hình, nghỉ ngơi mà trong đầu tiếp tục tranh luận. Một ngày bị chia vụn bởi sự xao lãng khiến ta vừa bận vừa mệt. Tu tập trước hết là thu hồi sự chú ý, đưa tâm trở về với việc mình đang làm trong khoảnh khắc này.

Người mới thực hành không cần đặt mục tiêu quá lớn. Có thể bắt đầu bằng năm phút theo dõi hơi thở sau khi thức dậy. Khi đánh răng, chỉ biết mình đang đánh răng; khi uống nước, cảm nhận nhiệt độ và vị của nước; khi đi từ bãi xe vào nơi làm việc, nhận biết từng bước chân. Những khoảng ngắn ấy giống như các dấu chấm lặng trong một bản nhạc. Chúng không làm ngày sống dài hơn, nhưng giúp nhịp sống bớt hỗn loạn và tâm có nơi trở về.

Trong công việc, chánh niệm không làm giảm hiệu suất mà giúp ta bớt hành động theo quán tính. Trước khi gửi một email nhạy cảm, hãy dừng ba hơi thở và đọc lại. Trước một quyết định quan trọng, nhận diện xem mình đang bị sợ hãi, tự ái hay lợi ích cá nhân chi phối. Khi đồng nghiệp nói, tập nghe hết câu thay vì chuẩn bị lời phản bác. Chỉ vài giây tỉnh thức có thể ngăn một xung đột kéo dài nhiều ngày, đồng thời giúp quyết định sáng rõ và có trách nhiệm hơn.

Tu tập giữa gia đình cũng rất thực tế. Đó là đặt điện thoại xuống khi người thân cần nói chuyện, là nhận ra vẻ mệt mỏi của cha mẹ, là không dùng người gần gũi làm nơi trút bỏ áp lực. Ta thường giữ lịch sự với người ngoài nhưng dễ buông lời làm đau người trong nhà. Nếu sau nhiều năm đi chùa, tụng kinh, ngồi thiền mà cách nói với vợ chồng, con cái vẫn đầy áp đặt, sự thực hành ấy chưa đi sâu vào đời sống.

Dĩ nhiên, những khoảng thực tập ngắn không thay thế hoàn toàn thời gian học pháp, hành thiền hay tham dự khóa tu. Cũng như muốn khỏe mạnh, vài bước chân trong ngày là tốt nhưng đôi lúc vẫn cần một buổi tập nghiêm túc. Khi có điều kiện, ta nên dành thời gian dài hơn để lắng tâm, học hỏi từ người có kinh nghiệm và nhìn sâu vào tập khí. Tuy vậy, đừng lấy việc chưa thể làm nhiều làm lý do không làm gì cả. Một hạt giống được tưới đều vẫn có ngày nảy mầm.

Điều quan trọng hơn số phút là tính liên tục và chất lượng của sự thực hành. Ngồi thiền ba mươi phút nhưng suốt ngày sống thiếu tỉnh thức chưa chắc hữu ích bằng mười phút thật sự có mặt rồi đem sự bình tĩnh ấy vào công việc. Không nên biến thời lượng tu tập thành thành tích để so sánh. Người ngồi lâu không vì thế cao hơn người ngồi ít. Thước đo đáng tin hơn là ta có bớt tham, bớt giận, bớt làm khổ mình và người hay không.

Có những giai đoạn ta rất bận, đau bệnh hoặc phải chăm sóc người thân, việc hành trì không thể đều như trước. Khi ấy, đừng tự trách. Chăm người bệnh bằng lòng từ, kiếm sống bằng nghề chân chính, nhẫn nại trước khó khăn cũng là môi trường tu. Sự mềm dẻo giúp thực hành không trở thành thêm một áp lực. Kỷ luật cần thiết, nhưng kỷ luật trong đạo Phật phải đi cùng hiểu biết và từ bi, kể cả sự từ bi đối với chính mình.

Tu tập không đòi ta chờ cuộc đời dừng lại; nó giúp ta tỉnh thức khi cuộc đời đang chuyển động. Một hơi thở sâu trước cơn giận, một bữa cơm không vội, một lời nói có suy xét hay vài phút ngồi yên mỗi tối đều có thể là điểm khởi đầu. Thời gian dành cho tu không mất đi mà trở lại dưới hình thức tâm sáng hơn, quan hệ lành hơn và những lựa chọn ít hối tiếc hơn. Ta không cần thật nhiều thời gian mới bắt đầu; ta cần bắt đầu để biết sử dụng thời gian mình đang có.