Tránh xa tà kiến

Nên tránh xa những người ngu si và bất thiện?

Điều cần tránh xa nhất không phải là con người, mà là tà kiến, là những tâm hành bất thiện, là những điều xấu đang sinh khởi trong chính tâm mình.

Đức Phật dạy:

“Không làm các điều ác,

Thành tựu các hạnh lành,

Giữ tâm ý trong sạch,

Chính lời chư Phật dạy.”

(Pháp Cú 183)

Nếu chỉ tránh người khác mà không chuyển hóa tham, sân, si trong chính mình thì sự tránh né ấy chưa đưa đến giải thoát.

Trong năm bộ Kinh Nikāya, Đức Phật nhiều lần nhấn mạnh đến việc tránh xa người ngu và thân cận người hiền. Nhưng khi đọc kỹ, chúng ta sẽ thấy mục đích sâu xa là bảo vệ tâm khỏi sự lây nhiễm của tà kiến và bất thiện pháp.

1. Tránh xa người ngu để không bị ảnh hưởng bởi tà kiến

Trong Kinh Tăng Chi Bộ (Aṅguttara Nikāya), Đức Phật dạy: “Này các Tỳ-kheo, có hai hạng người này. Thế nào là hai? Người ngu và người có trí.”

Người ngu nghĩ điều bất thiện là thiện, điều thiện là bất thiện; còn người có trí thấy đúng như thật. (Aṅguttara Nikāya, Duka Nipāta)

Người ngu nguy hiểm không phải vì họ nghèo, ít học hay thất bại, mà vì họ thấy sai sự thật, lấy sai làm đúng, lấy khổ làm vui, lấy vô thường làm thường. Đó chính là tà kiến.

Tà kiến: Ngày nay nhiều hình thức tinh vi hơn trước

2. Đức Phật khuyên thân cận bậc thiện hữu

Trong Kinh Tương Ưng Bộ (Saṃyutta Nikāya), Đức Phật dạy: “Thiện hữu tri thức là toàn bộ đời sống phạm hạnh.” (Saṃyutta Nikāya 45.2)

Một người bạn tốt không nhất thiết phải hoàn hảo, nhưng người ấy hướng ta về giới, định, tuệ; giúp ta tăng trưởng lòng từ, sự hiểu biết và chánh niệm.

Ngược lại, người thường xuyên nuôi dưỡng sân hận, tham lam, tà kiến có thể khiến tâm ta dần bị ảnh hưởng nếu thiếu tỉnh giác.

3. Không ghét bỏ người bất thiện

Trong Kinh Trung Bộ (Majjhima Nikāya), bài Kinh Ví Dụ Cái Cưa, Đức Phật dạy: “Dù có những kẻ dùng cưa hai lưỡi cưa tay chân các ông, nếu khởi tâm sân hận, người ấy không thực hành lời dạy của Ta.” (Majjhima Nikāya 21)

Đây là lời dạy vô cùng sâu sắc.

Người bất thiện đáng thương hơn đáng ghét. Họ đang bị tham, sân, si chi phối. Nếu ta ghét họ, tâm ta cũng đang bị sân hận chi phối. Như vậy, ta đã trở thành điều mà mình muốn tránh xa.

4. Điều cần tránh nhất là sự ô nhiễm trong tâm

Trong Kinh Trường Bộ (Dīgha Nikāya), bài Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt, Đức Phật khuyên tránh những người bạn xấu vì họ dẫn ta đến các hành vi bất thiện. Nhưng mục tiêu cuối cùng không phải là loại bỏ người khác khỏi cuộc đời mình, mà là ngăn không cho bất thiện pháp xâm nhập vào tâm mình.

Một người sống gần ta có thể sân hận, nhưng ta không nhất thiết phải giữ sân hận ấy trong tâm. Một người có thể tham lam, nhưng ta không nhất thiết phải học theo lòng tham ấy. Một người có thể chỉ trích ta, nhưng ta không nhất thiết phải giữ những lời chỉ trích ấy trong lòng.

5. Hãy nhìn phần tốt đẹp nơi người khác

Trong Kinh Tiểu Bộ (Khuddaka Nikāya), Đức Phật thường nhắc đến việc thấy và nuôi dưỡng các thiện pháp. Khi nhìn một người, nếu chỉ thấy lỗi lầm của họ, tâm ta dễ sinh phán xét. Nếu biết nhìn thấy những điểm tốt còn hiện hữu nơi họ, tâm ta sẽ có cơ hội phát triển lòng từ bi và sự bao dung.

Điều đó không có nghĩa là dung túng điều sai trái. Chúng ta vẫn có thể giữ khoảng cách khi cần thiết, vẫn có thể thiết lập ranh giới lành mạnh để bảo vệ thân tâm. Nhưng trong lòng không nuôi dưỡng oán hận, không kết án, không xem họ là kẻ thù.

Tránh xa tà kiến chứ không phải xa lánh con người

Khi một người thân sống trong tham lam hay sân hận, chúng ta có thể giúp đỡ trong khả năng của mình. Nếu mọi nỗ lực đều không hiệu quả, việc giữ khoảng cách để bảo vệ sự bình an nội tâm có thể là cần thiết. Tuy nhiên, khoảng cách về không gian không đồng nghĩa với khoảng cách của lòng từ.

Ta có thể không sống cùng họ, không tranh cãi với họ, không để mình bị cuốn vào những năng lượng tiêu cực của họ; nhưng vẫn cầu mong họ được an vui, được chuyển hóa và được trưởng thành trong chánh pháp. Đó chính là con đường Trung đạo.

Đức Phật không dạy chúng ta ghét bỏ người ngu. Ngài dạy chúng ta tránh xa sự ngu si.

Đức Phật không dạy chúng ta căm ghét người bất thiện. Ngài dạy chúng ta từ bỏ các bất thiện pháp.

Đức Phật không dạy chúng ta loại trừ con người. Ngài dạy chúng ta đoạn trừ tà kiến.

Khi tà kiến không còn, trí tuệ xuất hiện. Khi sân hận không còn, từ bi xuất hiện. Khi chấp thủ không còn, giải thoát xuất hiện. Đó mới chính là ý nghĩa sâu xa của lời Phật dạy: “Hãy tránh xa người ngu và thân cận bậc hiền trí.”