Tối qua trong lúc dạy con gái học bài, trên trang sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 1 có vẽ hình một chú cá cờ. Con gái dù đang phụng phịu học đánh vần, mắt bỗng sáng lên, reo vui khe khẽ:
- Mẹ ơi. Đây có phải là loài cá mà mẹ vẫn thường kể hay không? Loại cá mà mẹ dặn ông ngoại đi làm đồng thấy nhớ bắt về mang xuống cho bọn con nuôi không ạ?
- Đúng rồi, nhưng sao con biết?
- Thì con vẫn tưởng tượng ra theo từng lời mẹ kể. Chúng có nhiều sọc màu sặc sỡ, đuôi xẻ ra trông như cờ đuôi nheo. Đẹp quá!
Những ký ức tuổi thơ trong tôi như chỉ cần có cớ, chạm nhẹ tới là đã ùa về. Những buổi trưa hè trốn ngủ, lũ trẻ quê tôi thường xuống đồng mò cua bắt cá. Hồi ấy con mương nhỏ trong veo chảy giữa đồng là nơi chúng tôi mê mải quên cả giờ về. Loài cá cờ, hay còn gọi là cá săn sắt thường khôn ngoan ẩn mình dưới những bụi cỏ trên bờ mọc thò xuống hai bên vệ mương. Chỉ cần dùng chiếc giành lùa đón đầu, lấy chân giẫm nhẹ là cá tự bơi vào. Những con đòng đong cân cấn mang cho mẹ kho tương. Riêng cá cờ chúng tôi chọn những con đẹp nhất về nuôi. Cứ đi đâu thì thôi chứ về đến nhà là sà xuống nhìn những con cá cờ tung tăng bơi lội. Để chúng bớt nhớ ruộng đồng, mương rạch tôi thường thả vào bình mấy cọng rêu xanh, vài hòn sỏi nhỏ.
Đêm nằm trên chiếc giường chật chội tôi nghe thấy tiếng cá quẫy trong bình. Hình như những chú cá đã thao thức suốt một đêm trăng sáng. Hình như chúng không chỉ nhớ sỏi đá, rong rêu. Chúng nhớ cả tiếng cỏ thở, tiếng dế mèn, tiếng ếch nhái dưới đồng và chiếc đèn lập lòe của những con đom đóm. Mẹ vẫn mắng mỗi khi thấy chúng tôi mải chơi để cá chết trong bình. Nhưng thật ra dù có chăm bẵm thế nào thì cá cờ cũng chỉ sống được ít ngày ở môi trường khác. Sau này cũng vì thương mà tôi ít bắt chúng về nuôi. Tôi lớn lên bận bịu học hành, phụ giúp bố mẹ việc nhà nên ít có thời gian dành cho chim cá, đồng ruộng nữa.
Nhiều năm trở lại đây cá cờ ít dần rồi biến mất, gần như khó tìm ngoài tự nhiên do quá trình khai hoang phục hóa, không còn thích nghi cho cá sinh sống. Thêm vào đó nhiều gia đình ở quê tôi chăn nuôi gia súc, thải nước trực tiếp ra các mương rạch ruộng đồng. Cộng với việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp gây ô nhiễm môi trường nước làm cho cá cờ và nhiều loại thủy sản khác không còn điều kiện sinh sống nữa. Có lần tôi nhìn thấy trong cửa hàng bán cá cảnh có những chú cá cờ. Nhưng sao màu sắc của chúng không còn được sặc sỡ như những chú cá của tuổi thơ tôi nữa?
Tôi thường nhìn ra cánh đồng sau nhà thắc mắc không biết dưới đó còn cua không? Có ếch không? Những con ốc bươu vàng cũng dần mất dấu. Làm sao thấy được những con muồm muỗm béo múp, nướng thơm lừng? Làm sao để có thể nghe thấy tiếng chim quốc gọi bạn trong đêm? Làm sao để gặp lại cánh rừng hoa mua, hoa sim tím bạt ngàn? Làm sao để có thể cho con nếm những quả đũm chín mọng, đỏ tươi như mẹ nó đã từng. Giống như tôi vẫn thường nghe mẹ kể: “Ngày xưa trên rừng nhiều chim lắm. Những con sáo đậu lưng trâu biết nói tiếng người. Cá dưới đồng cũng nhiều hơn bây giờ, tát một hôm là đủ mang về ướp muối phơi ăn cả mấy tháng trời”. Đến thời của tôi không thấy bóng của chim sáo về làng. Giống như thời của các con tôi tìm mỏi mắt không thấy chim xẻ quạt, chào mào, chiền chiện. Ngay cả những chú chim bói cá có bộ lông xanh biếc cũng đi tìm tăm cá ở nơi nao…
Một buổi chiều nào đó tôi bắt gặp hoa sim nở giữa phố đông người. Những cây đào rừng bị bứng khỏi bản làng nơi rẻo cao về lẻ loi nơi phố thị. Tôi không biết nên buồn hay vui. Tôi chỉ sợ đến một ngày những chim muông, cây cỏ quanh ta chỉ còn lại trong ký ức mỗi người. Như nhiều đêm tôi vẫn nghe thấy tiếng cá cờ quẫy nước, quẫy cả ánh trăng rằm thơm ngát hương cau…
