Vì vậy, việc UNESCO ghi danh thánh địa này vào Danh mục Di sản Thế giới vừa là sự tôn vinh quá khứ, vừa nhấn mạnh trách nhiệm gìn giữ một di sản tinh thần thuộc về toàn nhân loại.
Ngày 25-7-2026, tại kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản thế giới diễn ra ở Busan, Hàn Quốc, “Di tích Phật giáo cổ đại Sarnath” của Ấn Độ đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới. Với quyết định này, Sarnath trở thành di sản nhân loại thứ 45 của Ấn Độ được UNESCO công nhận.
Đây là kết quả của một hành trình kéo dài gần ba thập niên. Sarnath được đưa vào Danh sách dự kiến của Ấn Độ từ năm 1998; hồ sơ đề cử chính thức được trình lên UNESCO vào tháng 1-2025. Trong khoảng 18 tháng tiếp theo, hồ sơ trải qua nhiều vòng thẩm định kỹ thuật, trong đó có chuyến khảo sát thực địa của Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS) từ ngày 24 đến 29-9-2025.
Việc ghi danh được thông qua theo hai tiêu chí văn hóa quan trọng: tiêu chí (iii), công nhận Sarnath là minh chứng nổi bật cho truyền thống hành hương Phật giáo được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế kỷ; và tiêu chí (vi), xác lập mối liên hệ trực tiếp giữa địa điểm này với những sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong cuộc đời Đức Phật.
 |
| Sarnath là một trong những Thánh tích quan trọng liên quan tới cuộc đời của Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, thu hút Phật tử khắp nơi trên thế giới đến hành hương, chiêm bái |
Phát biểu sau quyết định của Ủy ban Di sản thế giới, ông Tim Curtis, Giám đốc kiêm Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO khu vực Nam Á, nhấn mạnh ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới quốc gia của Sarnath: “Thay mặt UNESCO, tôi nhiệt liệt chúc mừng Chính phủ và nhân dân Ấn Độ nhân dịp Khu Phật giáo cổ đại Sarnath được ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới. Trong hơn 2.500 năm, Sarnath đã là Thánh địa hành hương và nguồn cảm hứng đối với người Phật tử trên khắp thế giới. Chính tại nơi đây, Đức Phật đã thuyết bài pháp đầu tiên, trao truyền những lời dạy về lòng từ bi, trí tuệ và hòa bình, những giá trị ấy vẫn tiếp tục vang vọng đến hôm nay… Bảo vệ Thánh địa đặc biệt này là trách nhiệm chung của chúng ta đối với các thế hệ hôm nay và mai sau”. Lời khẳng định ấy cũng cho thấy ý nghĩa sâu xa của việc ghi danh: Sarnath không chỉ là di sản của Ấn Độ hay riêng của cộng đồng Phật giáo, mà còn là một phần ký ức tinh thần chung của nhân loại.
Nơi Chánh pháp lần đầu được tuyên thuyết
Nằm trong địa phận Varanasi, bang Uttar Pradesh, Sarnath được biết đến trong các truyền thống Phật giáo với nhiều tên gọi khác nhau như Ṛṣipatana, Isipatana, Mṛgadāva hay Vườn Nai. Những tên gọi khác nhau ấy cùng quy chiếu về một không gian thiêng liêng, nơi mà sau khi thành đạo tại Bodh Gaya vào thế kỷ VI BC, Đức Phật đã tìm đến để tìm lại những người bạn đồng thực hành phép khổ hạnh của mình.
Tại đây, Ngài gặp lại nhóm Năm anh em Kiều Trần Như và tuyên thuyết bài pháp đầu tiên, thường được gọi là kinh Chuyển Pháp luân (Skt: Dharmacakrapravartana Sūtra, P: Dhammacakkappavattana Sutta). Bài pháp chỉ bày con đường Trung đạo, Tứ Thánh đế và Bát chánh đạo, đặt nền móng cho toàn bộ hệ thống tư tưởng và thực hành của Phật giáo.
 |
| Trụ đá do vua Aśoka dựng đánh dấu nơi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni nói bài pháp đầu tiên được giới khảo cổ học khai quật và phát hiện năm 1905. Trụ đá này sau đó được chọn làm Quốc huy của Cộng hòa Ấn Độ |
Sự kiện này không chỉ đánh dấu lần đầu tiên giáo pháp được truyền trao mà còn mở đầu cho sự hình thành của Tăng đoàn. Nếu Bodh Gaya là nơi một con người trở thành bậc Chánh giác, thì Sarnath là nơi sự giác ngộ ấy bước ra khỏi phạm vi cá nhân để trở thành con đường chung của nhân loại. Chính vì vậy, Đức Phật đã chỉ dạy các đệ tử nên tưởng niệm và chiêm bái bốn địa điểm gắn với những bước ngoặt lớn trong cuộc đời Ngài: Lumbini, nơi đản sinh; Bodh Gaya, nơi thành đạo; Sarnath, nơi chuyển pháp luân; và Kushinagar, nơi nhập Niết-bàn. Sau khi Sarnath được ghi danh, ba trong số bốn Thánh tích này hiện đã trở thành Di sản thế giới, gồm Lumbini ở Nepal, Đại tháp Mahabodhi tại Bodh Gaya và Sarnath tại Varanasi.
Một di sản được bồi đắp qua nhiều thế kỷ
UNESCO ghi danh Sarnath dưới hình thức một “di sản dạng chuỗi”, gồm hai hợp phần có quan hệ lịch sử và tâm linh mật thiết: tháp Chaukhandi và khu di tích khảo cổ Sarnath.
Khu di tích khảo cổ tập hợp nhiều công trình quan trọng như đại tháp Dhamek, nền tháp Dharmarājika, di tích tu viện Mūlagandhakuṭī, trụ đá của vua Aśoka cùng hệ thống đền tháp, tu viện và các tháp thờ nhỏ được kiến tạo qua nhiều thời kỳ. Hai hợp phần cùng bảo tồn phần cốt lõi của cảnh quan lịch sử gắn với việc thuyết giảng bài pháp đầu tiên và sự gặp gỡ giữa Đức Phật với các đệ tử xuất gia đầu tiên của Ngài.
 |
| Đầu trụ sư tử do vua Aśoka dựng lên tại Sarnath - biểu tượng quốc gia của Ấn Độ |
Dấu tích khảo cổ cho thấy lịch sử của Sarnath trải dài khoảng 16 thế kỷ, từ giai đoạn tiền Maurya, trải qua các triều đại Maurya, Kushan và Gupta, cho đến khi trung tâm này suy tàn vào thế kỷ XII. Trong suốt thời gian ấy, Sarnath không ngừng được kiến tạo và tái thiết nhờ sự bảo trợ của hoàng gia, Tăng đoàn và cộng đồng cư sĩ tại Ấn Độ cũng như Phật tử từ các quốc gia trên thế giới. Vì vậy, những lớp di tích chồng xếp tại đây không chỉ phản ánh sự biến đổi của kiến trúc Phật giáo mà còn cho thấy cách một Thánh địa được duy trì trong ký ức cộng đồng: mỗi ngôi tháp, nền chùa, trụ đá hay pho tượng đều cho thấy giáo pháp của Đức Phật đã được các thế hệ đón nhận, gìn giữ và truyền lại như thế nào.
Sau thời kỳ hưng thịnh, Sarnath suy tàn và chịu nhiều hư hoại vào thế kỷ XII, rồi dần rơi vào quên lãng. Địa điểm này chỉ được tái phát hiện vào thế kỷ XVIII và từng bước được khai quật, nghiên cứu, bảo tồn trong các thế kỷ XIX-XX. Trong hơn 150 năm qua, Cục Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) đã tiến hành nhiều đợt khảo sát và khai quật tại Sarnath. Những phát hiện nổi bật gồm đầu trụ đá sư tử do vua A Dục kiến tạo thời Maurya (về sau được chọn làm Quốc huy của Ấn Độ) và tượng Đức Phật chuyển pháp luân, một kiệt tác của nghệ thuật Gupta. Các hiện vật hiện nay đang được lưu giữ tại Bảo tàng Khảo cổ Sarnath, đây là một trong những bảo tàng khảo cổ tại địa điểm sớm nhất của Ấn Độ.
Vì sao Sarnath có giá trị nổi bật?
Theo tiêu chí (iii) của UNESCO, Sarnath là chứng tích đặc biệt về sức sống của một truyền thống tâm linh đã tồn tại qua nhiều thế kỷ. Số lượng lớn các công trình tôn giáo được xây dựng và tái thiết tại đây cho thấy vị trí bền vững của Thánh địa này trong ký ức và đời sống tâm linh của Phật giáo.
Dù hoạt động hành hương bị gián đoạn trong khoảng thời gian từ thế kỷ XII đến thời hiện đại, sự phục hưng của Sarnath từ thế kỷ XX đã chứng minh rằng địa điểm này chưa bao giờ biến mất khỏi “địa lý tâm linh” của người Phật tử. Sarnath được gìn giữ như một di tích khảo cổ và một không gian tín ngưỡng sống động.
 |
| Sarnath được gìn giữ như một di tích khảo cổ và một không gian tín ngưỡng sống động |
Theo tiêu chí (vi), di sản có mối liên hệ trực tiếp với hai sự kiện trọng đại: Đức Phật thuyết bài pháp đầu tiên và gặp gỡ những đệ tử đầu tiên. Ý nghĩa của các sự kiện ấy được chuyển tải qua hệ thống công trình được dựng lên tại Sarnath trong nhiều thời kỳ, phản ánh sự tiếp nhận giáo pháp, sự hình thành Tam bảo và quá trình lan tỏa của Phật giáo. Nói cách khác, giá trị của Sarnath không nằm ở tuổi đời của gạch đá. Những di tích tại đây là hình thức vật chất của một ký ức tinh thần; tại đây, ký ức về thời điểm trí tuệ giác ngộ đã được truyền trao, người nghe trở thành đệ tử và một con đường tâm linh bắt đầu đi vào lịch sử.
Từ niềm tự hào quốc gia đến di sản chung của nhân loại
Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi gọi việc Sarnath được vinh danh Di sản thế giới là “khoảnh khắc tự hào của mọi người dân Ấn Độ”. Ông nhấn mạnh rằng thông điệp về trí tuệ, lòng từ bi và sự hòa hợp của Đức Phật vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho thế giới; đồng thời kỳ vọng danh hiệu mới sẽ thu hút nhiều người đến Sarnath để tiếp xúc sâu sắc hơn với những lý tưởng ấy.
Bộ trưởng Văn hóa Gajendra Singh Shekhawat và Thủ hiến bang Uttar Pradesh Yogi Adityanath cũng đánh giá đây là một cột mốc lịch sử. Theo Bộ Văn hóa Ấn Độ, việc ghi danh có thể củng cố vai trò của di sản Phật giáo như một nhịp cầu ngoại giao văn hóa giữa Ấn Độ với các quốc gia có truyền thống Phật giáo như Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc và Mông Cổ.
 |
| Hoa văn chạm khắc trên đại tháp Dhamek |
Với 45 di sản được ghi danh, Ấn Độ hiện đứng thứ sáu trên thế giới và thứ hai trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương về số lượng di sản thế giới. Nước này còn có 69 địa điểm trong danh sách dự kiến, một bước bắt buộc trước khi một di sản có thể được đề cử chính thức.
Tuy nhiên, danh hiệu Di sản thế giới không phải là điểm kết thúc. Nó chuyển niềm tự hào thành một cam kết bảo tồn mang tính quốc tế. Sự gia tăng của khách hành hương và du lịch, áp lực đô thị hóa tại Varanasi, nguy cơ phát triển thiếu kiểm soát trong vùng đệm cùng tác động lên các cấu trúc khảo cổ mong manh sẽ là những thách thức lâu dài.
Ấn Độ cam kết quản lý du lịch theo hướng bền vững, kiểm soát phát triển trong vùng đệm, tiếp tục bảo tồn khoa học và duy trì tính chuẩn xác, tính toàn vẹn của di sản. Đây cũng là trách nhiệm cốt lõi đi kèm với khái niệm “giá trị nổi bật toàn cầu”. Với danh hiệu này, di sản phải được bảo vệ để tiếp tục truyền đạt ý nghĩa ấy cho các thế hệ tương lai.
