Những loại hình giải trí nào phù hợp với Phật tử?

Vấn đề không hẳn nằm ở chuyện “có được giải trí hay không”, mà quan trọng hơn là giải trí bằng cách nào, mức độ ra sao và sau cuộc vui, trạng thái thân tâm của mình như thế nào.

Với người Phật tử tại gia, năm giới là nền tảng quan trọng để soi chiếu đời sống. Vì vậy, một hình thức giải trí trước hết không nên trực tiếp dẫn đến sát sinh, trộm cắp, tà hạnh, nói dối hay sử dụng các chất gây say nghiện làm mất khả năng tự chủ.

Từ nguyên tắc ấy, rất nhiều hoạt động giải trí quen thuộc hoàn toàn phù hợp. Đọc sách, nghe nhạc, xem phim, thưởng thức nghệ thuật, đi bộ, du lịch, làm vườn, chụp ảnh, chơi thể thao, gặp gỡ bạn bè, uống trà hay tham gia những hoạt động cộng đồng đều có thể trở thành những khoảng nghỉ lành mạnh.

Một Phật tử vẫn có thể đến rạp xem phim. Điều đáng lưu ý là nội dung mình tiếp xúc và thái độ khi thưởng thức. Một bộ phim hay có thể giúp ta hiểu thêm về con người, gia đình, xã hội, khơi gợi lòng trắc ẩn và cho ta cơ hội nhìn cuộc đời từ những góc độ khác.

Âm nhạc cũng vậy. Không phải người học Phật chỉ được nghe nhạc thiền hay những ca khúc về đạo. Một bản nhạc đẹp, một bài dân ca, nhạc cổ điển hay những ca khúc đời thường lành mạnh đều có thể giúp tâm hồn thư giãn. Điều cần quan sát là thứ mình nghe đang nuôi dưỡng trạng thái nào trong tâm.

Đọc sách là một hình thức giải trí rất đáng khuyến khích. Ngoài kinh sách Phật giáo, người Phật tử có thể đọc văn học, lịch sử, khoa học, du ký, truyện ngắn hoặc những cuốn sách về đời sống. Một cuốn sách tốt vừa giúp nghỉ ngơi vừa mở rộng hiểu biết và khả năng cảm thông.

Thể thao cũng là lựa chọn phù hợp. Đi bộ, chạy bộ, bơi, đạp xe, cầu lông, yoga hay những môn vận động khác giúp chăm sóc thân thể. Trong tinh thần Phật giáo, thân không phải thứ để nuông chiều, nhưng cũng không phải thứ để hành hạ. Một cơ thể khỏe mạnh tạo điều kiện thuận lợi cho lao động và tu tập.

Du lịch cũng không có gì trái với đời sống của một cư sĩ. Đi đến một vùng đất mới, ngắm thiên nhiên, tìm hiểu văn hóa, thăm di tích hay hành hương có thể làm phong phú đời sống tinh thần. Nếu biết đi trong tỉnh thức, chuyến đi còn giúp ta nhận ra thế giới rộng lớn hơn những bận tâm thường ngày của mình.

Ngay cả mạng xã hội cũng có thể là một phương tiện giải trí. Xem một video vui, trò chuyện với bạn bè hay theo dõi những nội dung mình yêu thích không phải vấn đề. Điều đáng ngại xuất hiện khi vài phút giải trí biến thành nhiều giờ lướt vô thức.

Có một tiêu chí khá đơn giản để tự kiểm tra: sau khi giải trí, tâm mình thế nào? Nếu cảm thấy nhẹ nhàng, vui vẻ, khỏe khoắn và trở lại công việc với năng lượng tốt hơn, hình thức giải trí ấy đang có ích. Ngược lại, nếu càng chơi càng mệt, càng xem càng sân, càng lướt càng bất an thì nên xem lại.

Đặc biệt, người Phật tử cần thận trọng với những thú vui lấy sự đau khổ của chúng sinh làm nguồn vui. Những hoạt động cổ súy bạo lực, hành hạ động vật hay kích thích tâm lý thích nhìn người khác chịu đau đớn khó tương hợp với tinh thần từ bi.

Cờ bạc cũng cần được nhìn nhận khác với một trò chơi giải trí thông thường. Khi tiền bạc, hơn thua và mong muốn kiếm lợi từ may rủi trở thành động lực chính, con người rất dễ bị cuốn vào tham tâm, mất kiểm soát tài chính và gây hệ lụy cho gia đình.

Những cuộc vui gắn với say xỉn cũng cần được cân nhắc từ tinh thần giới thứ năm. Đức Phật cảnh báo việc sử dụng chất gây say bởi chúng có thể làm suy giảm sự tỉnh thức, từ đó mở đường cho nhiều hành vi thiếu kiểm soát khác.

Tuy nhiên, cũng không nên vì thế mà biến đời sống Phật tử thành một danh sách dài những điều cấm đoán. Tinh thần quan trọng của việc tu học là hiểu rõ tác động của hành vi đối với thân tâm, rồi tự mình lựa chọn cách sống đem lại lợi ích cho mình và người.

Có người thích ngồi uống trà và nghe nhạc. Có người tìm niềm vui trong một buổi chạy bộ. Người khác thích chăm cây, nấu ăn, đọc tiểu thuyết hoặc đưa gia đình đi chơi cuối tuần. Không có một công thức giải trí duy nhất áp dụng cho tất cả Phật tử.

Ngay cả một hoạt động lành mạnh cũng có thể trở thành bất thiện nếu chúng ta quá đắm nhiễm. Chơi thể thao tốt nhưng mê thắng thua đến mức nổi giận thì cần xem lại. Xem phim để thư giãn không có gì sai, nhưng thức đến hai giờ sáng mỗi ngày để “cày phim” khiến sức khỏe và công việc sa sút thì sự giải trí đã vượt khỏi giới hạn cần thiết.

Ngược lại, một người biết chánh niệm có thể đưa sự tỉnh thức vào chính những phút giây nghỉ ngơi. Khi đi bộ, biết mình đang đi. Khi nghe nhạc, thực sự nghe. Khi uống trà với bạn, dành trọn sự hiện diện cho cuộc trò chuyện thay vì vừa nói chuyện vừa nhìn điện thoại.

Nhìn rộng hơn, giải trí cũng là một phần của nghệ thuật sống quân bình. Một đời sống chỉ có công việc dễ dẫn đến kiệt sức; một đời sống chỉ tìm kiếm vui thú lại dễ trở thành buông lung. Người học Phật cần tìm con đường ở giữa: làm việc khi cần làm, nghỉ ngơi khi cần nghỉ và biết rõ mình đang làm gì.

Vì thế, câu hỏi “Phật tử nên giải trí bằng hình thức nào?” có lẽ nên đi kèm một câu hỏi khác: “Niềm vui này đang nuôi dưỡng điều gì trong tôi?”. Nếu một thú vui không gây tổn hại, không khiến mình mất tự chủ, không nuôi lớn tham, sân, si và giúp thân tâm được nghỉ ngơi lành mạnh, ta không cần quá áy náy về nó. Tu tập không phải làm cho cuộc sống mất hết niềm vui, mà là học cách vui sao cho sau cuộc vui, lòng mình vẫn nhẹ, tâm mình vẫn sáng và không có ai phải khổ vì niềm vui của mình.