Nhận diện những biểu hiện lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi

Càng phát triển du lịch tâm linh, ranh giới giữa gìn giữ giá trị văn hóa tín ngưỡng với khai thác lợi ích kinh tế càng trở nên mong manh.

Theo đại diện Cục An ninh nội địa (A02 - Bộ Công an), ở một số nơi, hoạt động đầu tư các công trình tâm linh được cho là hướng tới mục tiêu thu hút khách, gia tăng nguồn thu từ các dịch vụ đi kèm, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ "thương mại hóa" hoạt động tín ngưỡng.

Chính vì vậy, việc xây dựng cơ chế pháp lý để nhận diện, quản lý các hoạt động tín ngưỡng có dấu hiệu bị lợi dụng đang trở thành một trong những nội dung khó nhất khi xây dựng Nghị định hướng dẫn Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2026.

Tại Hội thảo xin ý kiến về hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng và hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng do Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức ngày 9/7/2026, nhiều ý kiến nhấn mạnh, nếu hoạt động tín ngưỡng bị lợi dụng vì mục đích trục lợi thì không chỉ làm sai lệch giá trị văn hóa truyền thống mà còn có thể phát sinh những vấn đề liên quan đến quản lý xã hội và an ninh, trật tự.

Bảo đảm hoạt động tín ngưỡng diễn ra đúng bản chất

Theo Đại tá Nguyễn Hữu Thiên - Phó Cục trưởng A02, tại một số khu du lịch có hoạt động tâm linh, mục tiêu đầu tư không chỉ hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa mà còn gắn với lợi ích kinh doanh, trong đó có nguồn thu từ công đức và các dịch vụ liên quan.

“Tình trạng doanh nghiệp đứng sau để mở cơ sở hoạt động tín ngưỡng dưới danh nghĩa khu du lịch hay khu nghỉ dưỡng tâm linh đang biến tướng phức tạp”, Đại tá Thiên nói.

Theo ông, đây là thực trạng cần được pháp luật điều chỉnh để bảo đảm hoạt động tín ngưỡng diễn ra đúng bản chất. Đầu tiên, pháp luật phải phân biệt thật rõ ràng giữa cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng hợp pháp với các mô hình tự phát này.

Bà Nguyễn Thị Định - Trưởng phòng Tín ngưỡng và tôn giáo khác (Ban Tôn giáo Chính phủ, Bộ Dân tộc và Tôn giáo) cho biết thêm, trong quá trình dự thảo nghị định của Chính phủ hướng dẫn thi hành một số điều Luật Tín ngưỡng, tôn giáo sửa đổi năm 2026, ban soạn thảo cũng đặc biệt lưu ý vấn đề này.

Theo bà, thực tế hiện có tình trạng một số nhóm, doanh nghiệp biến tướng, lợi dụng danh nghĩa tâm linh để trục lợi tại các khu du lịch, khu nghỉ dưỡng. Việc bổ sung các quy định quản lý nhằm tạo cơ sở pháp lý để cơ quan chức năng nhận diện, phân biệt giữa hoạt động tín ngưỡng hợp pháp với các trường hợp có dấu hiệu lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

Định lượng tiêu chí để bảo đảm thống nhất trong quản lý

Theo dự thảo Nghị định, đối với hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng có tính chất phức tạp hoặc quy mô lớn, việc đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền được đặt ra nhằm tạo cơ sở cho công tác quản lý, đồng thời bảo đảm việc thực hiện quyền tự do tín ngưỡng theo đúng quy định của pháp luật. Điều này đã được cân nhắc khi xây dựng Luật Tín ngưỡng, tôn giáo sửa đổi.

Theo dự thảo Nghị định, không phải mọi hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng đều thuộc diện đăng ký. Chỉ những hoạt động có tính chất phức tạp hoặc quy mô lớn mới phải thực hiện thủ tục này.

Để “mã hóa” khoản 3, điều 15 của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo sửa đổi năm 2026, dự thảo hướng dẫn thi hành của Chính phủ đưa ra những con số định lượng cụ thể.

“

Đăng ký hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng
a) Tổ chức, cá nhân được thực hiện hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng;
b) Tổ chức, cá nhân trước khi tổ chức hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng có tính chất phức tạp, quy mô lớn có trách nhiệm đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, trong đó:
- Đối với cơ sở tín ngưỡng thuộc địa bàn một xã, phường, đặc khu thì người đại diện hoặc ban quản lý có trách nhiệm thông báo bằng văn bản về hoạt động tín ngưỡng đến Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có cơ sở tín ngưỡng.
- Đối với cơ sở tín ngưỡng thuộc địa bàn nhiều xã, phường, đặc khu trong một tỉnh, thành phố thì người đại diện hoặc ban quản lý có trách nhiệm thông báo bằng văn bản về hoạt động tín ngưỡng đến Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi có cơ sở tín ngưỡng.
(Điều 15, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo sửa đổi năm 2026)

Kế thừa Nghị định 38/2005/NĐ-CP và Thông tư 09/2005/TT-BCA của Bộ Công an trước đây, Ban soạn thảo đang tạm thời đưa ra con số định hướng là 50 người tụ tập trở lên để nhận diện quy mô. Về tính chất phức tạp, dự thảo cũng kế thừa quy định cũ, tập trung vào yếu tố “có khả năng ảnh hưởng đến an ninh trật tự”.

Không để “hàng rào pháp lý” trở thành rào cản quyền tự do tín ngưỡng

Theo nhiều ý kiến, việc định lượng các tiêu chí không nhằm hạn chế hoạt động tín ngưỡng hợp pháp. Mục tiêu hướng tới là xây dựng cơ sở pháp lý rõ ràng, giúp cơ quan quản lý phân biệt giữa hoạt động tín ngưỡng thông thường với những trường hợp có nguy cơ bị lợi dụng.

Các tiêu chí nhận diện được “mã hóa” giúp phân định rõ giữa một bên là phong tục tập quán, đức tin lành mạnh thuần túy với một bên là các hoạt động có nguy cơ bị biến tướng, lợi dụng để “thương mại hóa” tâm linh.

Đại tá Nguyễn Hữu Thiên - Phó Cục trưởng A02, cho rằng con số “dự kiến từ 50 người tham gia trở lên” để xác định quy mô của hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng, thì từ “dự kiến” là một khái niệm mang tính chất định hướng. Cụm từ “có khả năng ảnh hưởng đến an ninh, trật tự” là một điểm rất hay nhưng cũng khó lượng hóa.

Theo ông, việc định lượng là nhằm cô đọng, từ đó giúp “soi” đúng và trúng các điểm hoạt động có nguy cơ phát sinh biến tướng, “thương mại hóa” tâm linh quy mô lớn. Các tiêu chí này cũng góp phần bảo đảm các hoạt động tín ngưỡng trong gia đình, dòng họ, phong tục tập quán truyền thống và các giá trị văn hóa được pháp luật bảo vệ không bị đưa vào diện quản lý hành chính không cần thiết.

Từ phân tích đó, Đại tá Nguyễn Hữu Thiên đề nghị ban soạn thảo cần tham vấn kỹ ý kiến các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu về ngữ nghĩa hỗ trợ giải mã để đưa ra các tiêu chí nhận diện chính xác nhất, giúp các cơ quan thực thi nhận diện đúng hành vi mà không làm nghẽn các hoạt động văn hóa lành mạnh của nhân dân.

Có thể thấy, việc xây dựng các quy định quản lý đối với hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng được định hướng theo nguyên tắc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng của công dân, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để phòng ngừa những hành vi lợi dụng tín ngưỡng vì mục đích trục lợi. Tuy nhiên, hiệu quả của các quy định này sẽ phụ thuộc lớn vào quá trình tổ chức thực hiện.

Việc thống nhất cách hiểu đối với các tiêu chí như “quy mô lớn”, “có khả năng ảnh hưởng đến an ninh, trật tự” sẽ là yếu tố quan trọng để bảo đảm Nghị định được thực thi thống nhất trên phạm vi cả nước.

Theo dự thảo, thẩm quyền đăng ký và chấp thuận hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng được phân cấp mạnh mẽ về cho UBND cấp xã và cấp tỉnh. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc bồi dưỡng chuyên môn, thống nhất cách hiểu và cách áp dụng pháp luật đối với đội ngũ cán bộ làm công tác tín ngưỡng, tôn giáo sẽ là điều kiện quan trọng để các quy định phát huy hiệu quả trên thực tế.