Một thời hành điệu: Người thầy trong ký ức tuổi thơ

Đó là những tháng ngày được rèn giũa trong khuôn phép, có cả những lần nghiêm khắc và những yêu thương sâu nặng của Sư bà. Từ trải nghiệm ấy, tôi càng nhận ra rằng, giáo dục người xuất gia không chỉ là truyền dạy kiến thức, lễ nghi hay giới luật, mà còn là hành trình nuôi dưỡng nhân cách, giới hạnh và trí tuệ bằng chính thân giáo, lòng từ bi của người thầy.

Thoáng thấy bóng áo nâu khuất dần ngoài cổng ngôi cổ tự, ký ức ngày xưa bỗng ùa về. Tôi đã may mắn được trải nghiệm đời sống như thế vào quãng thời gian hơn 30 năm trước…

Tại sao tôi dùng từ “may mắn”? Tất cả đều có nguồn cơn. Ngày xưa, việc đến chùa hành điệu, làm chú tiểu thường phải trải qua nhiều thử thách do thầy tổ đặt ra nhằm rèn luyện, sách tấn. Không như ngày nay, việc đến chùa học Phật, tu tập và thực hành giáo pháp đôi khi mang tính chất trao đổi, thỏa thuận giữa người sơ cơ và thầy bổn sư. Điều ấy cũng dễ hiểu trong bối cảnh đời sống hiện đại, khi không có nhiều người, đặc biệt là người trẻ, phát tâm thoát tục, cởi bỏ mái tóc xanh để khoác lên mình tấm áo nâu sòng.

Việc dạy dỗ, hướng dẫn người trẻ hành điệu cũng giống như công việc giáo dục, đòi hỏi sự sâu sát, thấu hiểu và phương pháp phù hợp. Vì vậy, người hướng dẫn cần có định hướng rõ ràng, bài bản và nhất quán. Cũng như một đoàn tàu muốn vận hành ổn định phải có đầu tàu dẫn dắt, việc giáo dục người mới xuất gia cần có sự hướng dẫn xuyên suốt. Tuy nhiên, bên cạnh tính mẫu mực, khuôn phép, người thầy còn phải biết quan sát, lắng nghe, tìm kiếm sự đồng cảm và thấu hiểu. Có như vậy, khi phát sinh những khúc mắc trong quá trình tu học, thầy trò mới có thể cùng nhau tháo gỡ.

Cũng như trong giáo dục gia đình, một số phụ huynh vẫn giữ quan niệm người lớn bảo sao, trẻ nhỏ phải làm vậy, không được phản biện, bất kể đúng sai. Giáo dục trong chùa đôi khi cũng không tránh khỏi hạn chế ấy. Trong khi đó, xét trên phương diện tích cực, dạy và học phải là quá trình tương tác hai chiều giữa người hướng dẫn và người được hướng dẫn. Những bất đồng, những nhận thức chưa phù hợp hoặc những sai sót là điều khó tránh khỏi. Muốn việc dạy và học đạt kết quả, cả hai phía đều cần học cách cởi mở và điều chỉnh chính mình.

Người dạy cần từ bỏ lối tư duy bảo thủ, áp đặt. Người học phải biết lắng nghe, tự soi xét những điều đúng sai trong suy nghĩ và hành động của bản thân. Nếu một vị thầy luôn lấy oai nghi, phép tắc để răn dạy đệ tử, nhưng chính mình lại không thực hành những điều đã dạy, thì lời giáo huấn khó có sức thuyết phục. Khi những mâu thuẫn ấy lặp đi lặp lại, đến lúc người đệ tử trưởng thành, có nhận thức và chính kiến riêng, những phản ứng, bất đồng có thể nảy sinh.

Đáng quan ngại hơn là cách quản lý đệ tử bằng sự kiểm soát quá mức. Việc theo dõi nhất cử nhất động qua camera, rồi khi đệ tử mắc lỗi lại mắng mỏ, chỉ trích, thậm chí sử dụng những ngôn từ, hành vi thô bạo, không chỉ làm tổn thương người học mà còn ảnh hưởng đến mối quan hệ thầy trò. Oai nghi không thể được xây dựng bằng sự sợ hãi, cũng như giới luật không thể được truyền trao hiệu quả chỉ bằng những lời quở trách.

Trong thời đại truyền thông, công nghệ thông tin và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, những cách hành xử thiếu chuẩn mực còn có thể dẫn đến nhiều hệ lụy. Một sự việc bị ghi âm, quay lại và lan truyền trên Internet có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của cá nhân, tự viện và cả hình ảnh người tu hành. Tuy nhiên, điều đáng quan tâm hơn không phải là nguy cơ bị ghi hình hay phát tán, mà chính là những tổn thương do phương pháp giáo dục thiếu hiểu biết, thiếu lòng từ bi gây ra.

Đó cũng là hệ quả của lối giáo dục nóng vội, thiếu phương pháp, chỉ dựa vào uy quyền để duy trì trật tự. Người thầy không nên biến mình thành một thế lực có quyền chi phối mọi suy nghĩ, hành động của đệ tử, trong khi chính bản thân chưa thực sự mẫu mực, minh bạch và chỉn chu. Giáo dục người xuất gia không phải để tạo ra những con người chỉ biết phục tùng, mà phải giúp họ trưởng thành trong nhận thức, giới hạnh và khả năng tự tu tập.

Nhớ lại những ngày xưa, Sư bà hướng đạo của tôi nổi tiếng nghiêm khắc. Hễ chểnh mảng thời khóa, công quả hay học tập là khó tránh khỏi những lần bị phạt quỳ hương đến tím đầu gối, thậm chí cả những trận đòn đau điếng. Đó là những ký ức không thể quên, dù nhìn từ quan điểm giáo dục hôm nay, các hình thức trừng phạt thân thể ấy không còn phù hợp và không nên được tiếp nối.

Nhưng sau những lần nghiêm khắc ấy, Sư bà lại vỗ về, chia sẻ, chăm lo cho chúng tôi từ miếng cơm, manh áo đến giấc ngủ. Tình thương của Sư bà không chỉ thể hiện qua lời nói mà còn hiện diện trong từng việc nhỏ, từng nếp sinh hoạt thường ngày.

Sư bà dạy treo chiếc khăn mặt phải vuông vắn bốn góc; quần áo xếp lớp nào ra lớp ấy; đôi dép phải để ngay ngắn; bát đũa úp đúng cách, không xô lệch hay lộn đầu. Sách vở đi học về phải sắp xếp gọn gàng; lau bàn ghế xong phải dùng tay kiểm tra xem còn bụi không. Ăn cơm xong, bát đĩa, xoong nồi phải rửa thật sạch, để ráo nước rồi mới cất.

Ngay cả dáng đi, cách đứng, cách trao nhận đồ vật cũng được Sư bà chỉ dạy cẩn thận. Đi phải nhấc chân, không kéo lê dép tạo tiếng loẹt quẹt. Khi được người lớn cho vật gì, phải cúi đầu cảm ơn và nhận bằng hai tay. Khi biếu tặng hay trao vật gì cho người khác cũng phải dùng cả hai tay với thái độ cung kính. Lưng phải luôn giữ thẳng, tác phong phải ngay ngắn, lời nói phải có chừng mực.

Và trên hết, Sư bà luôn dạy chúng tôi biết cúi đầu, nhận lỗi và sửa lỗi.

Những điều tưởng chừng nhỏ nhặt ấy đã trở thành hành trang theo tôi suốt nhiều năm. Bởi sự tu tập không chỉ hiện diện trong những thời kinh, giờ thiền hay các nghi lễ trang nghiêm, mà còn được thể hiện qua cách ăn, cách mặc, cách đi đứng, nói năng và ứng xử với mọi người. Một người biết giữ gìn sự ngăn nắp, cẩn trọng trong những việc nhỏ cũng đang học cách nuôi dưỡng sự tỉnh thức và trách nhiệm trong đời sống.

Từ trải nghiệm của bản thân, tôi nghĩ rằng một vị thầy hướng đạo, nhất là người trực tiếp dìu dắt những chú tiểu mới bước chân vào chùa, không chỉ có trách nhiệm truyền dạy kiến thức Phật học hay lễ nghi. Quan trọng hơn, người thầy còn phải nuôi dưỡng nhân cách, giới hạnh, trí tuệ và định hướng đời sống tu học cho đệ tử.

Trước hết, phải dạy bằng thân giáo rồi mới đến lời nói. Người thầy cần làm gương trong việc giữ gìn giới luật, oai nghi, cách ứng xử, sự khiêm cung và lòng từ bi. Những gì thầy thực hành mỗi ngày có sức giáo dục sâu sắc hơn nhiều lời răn dạy. Một người thầy sống mẫu mực sẽ khiến đệ tử kính trọng và tự nguyện noi theo, thay vì chỉ làm đúng vì sợ bị trách phạt.

Bên cạnh đó, cần giúp người đệ tử hiểu rõ mục đích của đời sống xuất gia, ý nghĩa của việc học Phật, giữ giới và thực hành giáo pháp. Giới luật, oai nghi phải được hướng dẫn nghiêm túc nhưng trên nền tảng hiểu biết và từ bi. Nghiêm khắc không đồng nghĩa với hà khắc; thương yêu cũng không có nghĩa là dung túng cho những sai phạm.

Người thầy còn cần hiểu hoàn cảnh, tính cách, năng lực và những khó khăn riêng của từng đệ tử để có phương pháp giáo dục phù hợp. Không nên áp dụng một khuôn mẫu cứng nhắc cho tất cả, càng không thể biến đệ tử thành người phục vụ cho nhu cầu cá nhân. Việc hướng dẫn phải giúp người học từng bước tự lập, biết tự chăm sóc đời sống, tự nhận diện lỗi lầm và chủ động thực hành con đường tu tập.

Điều quan trọng nhất là mối quan hệ thầy trò trong đạo Phật không nên được hiểu đơn thuần như quan hệ quyền lực, theo kiểu “thầy bảo, trò phải nghe”. Đó phải là mối quan hệ giáo dục và tu học, trong đó người thầy có oai nghi, đức độ và trách nhiệm; người đệ tử có lòng kính trọng, tinh thần cầu học và ý thức thực hành.

Uy của người thầy phải đến từ giới hạnh và đức độ, chứ không phải từ sự sợ hãi của đệ tử. Một lời dạy có giá trị không chỉ vì được nói ra bởi người ở vị trí cao hơn, mà còn bởi sự đúng đắn, chân thành và đời sống thực hành của chính người nói.

Hơn 30 năm đã trôi qua. Những ký ức về đời sống hành điệu ngày ấy, cả sự nghiêm khắc lẫn tình thương của Sư bà, vẫn còn nguyên trong tôi. Có những điều cần được nhìn lại dưới ánh sáng của nhận thức và phương pháp giáo dục hiện đại. Nhưng cũng có những giá trị, nhất là tinh thần trách nhiệm, sự chỉn chu, lòng biết ơn và khả năng nhận lỗi, sửa lỗi, vẫn luôn đáng được gìn giữ.

Cảm ơn Sư bà. Cảm ơn những tháng ngày đã qua. Những ngày tháng giúp một đứa trẻ cứng đầu như tôi học được cách cúi đầu trước những lời dạy đong đầy tình thương, biết sống có khuôn phép, trách nhiệm và trân trọng những điều bình dị.

Mong rằng, ở những mái chùa hôm nay và mai sau, tinh thần giáo dục bằng thân giáo, trí tuệ và lòng từ bi sẽ tiếp tục được nuôi dưỡng, để mỗi thế hệ hành điệu được trưởng thành trong sự nghiêm túc nhưng không thiếu tình thương; được hướng dẫn bằng khuôn phép nhưng vẫn có không gian để lắng nghe, thấu hiểu và phát triển.

Bởi điều quý giá nhất mà một người thầy có thể trao truyền không phải là quyền uy khiến học trò phải cúi đầu, mà là đức hạnh và tình thương khiến người học trò tự nguyện cúi đầu bằng tất cả lòng kính trọng, biết ơn.