Khác biệt giữa phàm phu và bậc trí

Khi đối diện với cảm giác khổ đau, người phàm phu thường phản ứng bằng sân hận, chống đối hoặc oán trách. Khi gặp điều vui thích, lại sinh tâm tham đắm, bám víu. Ngay cả những trạng thái không buồn không vui cũng trở thành đối tượng để chấp thủ. Vì bị tham và sân chi phối, họ thường tìm cách khỏa lấp khổ đau bằng các dục lạc, xem đó như lối thoát duy nhất.

Ngược lại, bậc đa văn thánh đệ tử không để mình bị cuốn theo tham đắm hay sân hận khi đối diện với các cảm thọ khổ, vui hay trung tính. Vị ấy không tìm kiếm sự giải khuây trong dục lạc mà ứng xử với mọi biến cố bằng sự quán chiếu, suy xét cẩn trọng và đúng pháp. Nhờ vậy, vị ấy nhận ra những phương cách lành mạnh để chuyển hóa hoàn cảnh hoặc bình thản đón nhận sự việc bằng tâm an nhiên.

Người có trí tuệ chân chánh thấy rõ đâu là khổ, nguyên nhân của khổ, những hiểm họa tiềm ẩn của sự chấp thủ và con đường đưa đến an lạc. Họ không bị mắc kẹt trong các nhận thức sai lầm mà từng bước buông bỏ, thực hành và sống vững vàng với điều mình đã thấy biết.

Đối với những cảnh thuận hay nghịch trong cuộc đời, bậc thánh đệ tử hiểu rằng mọi kết quả đều vận hành theo nhân duyên và nghiệp báo. Không đổ lỗi cho cha mẹ, người thân hay hoàn cảnh, vị ấy nhận thức rằng chính mình là người thừa tự nghiệp thân, khẩu và ý của mình.

Trong tám ngọn gió thế gian như được và mất, danh tiếng và tai tiếng, khen ngợi và chê bai, hạnh phúc và khổ đau, người phàm phu thường thuận theo những gì có lợi cho bản thân và chống đối những điều bất như ý. Chính sự dính mắc ấy khiến tâm luôn dao động bởi vui buồn, được mất và cái tôi.

Bậc thánh đệ tử thì khác. Vị ấy không bị kẹt vào tâm lý hơn thua, quyền lợi hay mất mát. Thấy rõ bản chất vô thường và biến hoại của mọi hiện tượng, vị ấy hiểu rằng cố chấp nắm giữ những gì không thể giữ chính là nguồn gốc của khổ đau. Khi buông bỏ sự bám víu vào thuận và nghịch, tâm liền được an lạc.

Người vô văn phàm phu, vì chưa như thật tuệ tri các pháp, nên vẫn chìm nổi trong những thăng trầm của cuộc sống. Sự thay đổi khiến họ lo âu, sợ hãi và xung đột. Trong khi đó, bậc thánh đệ tử đã lắng dịu các phản ứng nội tâm, nhận diện rõ những vận hành sâu kín của tâm thức và không còn bị cảm giác khổ vui chi phối.

Tự do không nằm ở việc cuộc đời không còn biến động, mà ở khả năng thấy rõ bản chất của các hiện tượng và không bị chúng trói buộc. Khi quan sát sâu sắc, nhận diện đúng sự thật và sống với tâm trong sáng, mỗi người đều có thể từng bước chuyển hóa từ cái nhìn của phàm phu sang cái thấy biết của người trí, để tìm được sự bình an ngay trong hiện tại.