“Hơi thở mới” từ Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo: Cánh cửa mới, thách thức mới trên không gian số

Hình thành không gian tôn giáo số

Chưa khi nào việc tiếp cận các nội dung tôn giáo lại trở nên thuận tiện và đa dạng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại có kết nối internet, người dùng có thể theo dõi một Thánh lễ trực tuyến, nghe pháp thoại, tìm hiểu giáo lý, tham gia các buổi cầu nguyện, sinh hoạt cộng đồng hoặc tiếp cận các thông tin về hoạt động thiện nguyện của cơ sở tôn giáo ở bất cứ đâu.

Theo Hiệp hội Internet Việt Nam (VIA), từ khi chính thức kết nối Internet (19/11/1997) đến cuối năm 2025, cả nước đã có gần 80 triệu người dùng Internet. Trung bình người Việt dành khoảng 7 tiếng mỗi ngày trên mạng. Internet không chỉ là công cụ mà đã trở thành "không gian sống thứ hai" của nhiều người Việt.

Điều này cũng dẫn tới việc hình thành không gian tôn giáo số, giống như các nước trên thế giới, Việt Nam đang chứng kiến xu hướng chuyển dịch một phần “nhu cầu tâm linh” của người dân sang các nền tảng số.

Một ví dụ cho sức lan tỏa của nội dung tôn giáo trên không gian số là kênh YouTube chính thức của thầy Minh Niệm, với gần 650 nghìn người theo dõi.

Trên nền tảng này, hàng trăm Video những bài giảng về chánh niệm, sự tổn thương, cách lắng nghe, ứng xử trong gia đình, áp lực thành công hay khủng hoảng tinh thần được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ tiếp cận với người trẻ.

Những vấn đề vốn rất riêng tư như cô đơn, giận dữ, đổ vỡ, mất phương hướng hay nhu cầu được chữa lành được đặt trong góc nhìn Phật giáo, từ đó mở ra một cách tiếp cận mới: Giáo lý không còn chỉ hiện diện trong không gian chùa chiền hay các khóa tu, mà có thể đến với người xem qua màn hình điện thoại, vào bất cứ thời điểm nào họ cần. Sự lan tỏa của những kênh như Minh Niệm cho thấy, không gian số đang giúp các giá trị tôn giáo, đạo đức đi sâu hơn vào đời sống thường ngày.

Tín hữu Nguyễn Trọng Đạo - Giáo xứ An Bài, Giáo phận Bùi Chu, tỉnh Ninh Bình, chia sẻ: “Là một tín đồ Công giáo trẻ, tôi thường theo dõi thông tin qua Facebook, YouTube và website chính thức của giáo xứ, giáo phận. Các nền tảng này giúp tôi cập nhật nhanh hoạt động của Giáo hội, của giáo phận cũng như các giáo xứ lân cận, thay vì phải chờ đến Thánh lễ mới nghe được thông báo".

Theo tín hữu Nguyễn Trọng Đạo, những nền tảng này là kênh hỗ trợ hữu ích để kết nối cộng đoàn và tiếp cận thông tin chính thống nhanh hơn. Qua những Thánh lễ được truyền trực tuyến, bài chia sẻ lời Chúa, các hoạt động bác ái hay câu chuyện của giáo dân ở nhiều nơi, anh cảm nhận đức tin không chỉ hiện diện trong nhà thờ mà còn được thể hiện ngay trong không gian số.

Hiện nay, nhiều tổ chức, cơ sở tôn giáo cũng đang chủ động hiện diện trên môi trường số. Cổng thông tin của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Website, kênh YouTube và Fanpage của Hội đồng Giám mục Việt Nam; các nền tảng truyền thông của nhiều giáo phận như Hà Nội, Sài Gòn, Cần Thơ… thường xuyên đăng tải tin tức, bài giảng, nội dung giáo lý, các hoạt động xã hội…

Từ đó, các hình thức hoằng pháp, loan báo Tin Mừng, hướng dẫn tìm hiểu giáo lý, kết nối tín đồ và lan tỏa các giá trị đạo đức đang có thêm một phương thức tiếp cận mới. Không gian số đang trở thành một “cầu nối” mới, giúp đời sống tôn giáo đến gần hơn với người dân.

Đồng thời, không gian số cũng tạo ra những diễn đàn tương tác cởi mở của cộng đồng tín đồ các tôn giáo. Họ có thể trao đổi, chia sẻ băn khoăn, động viên nhau kịp thời… Trong môi trường online, đức tin không chỉ được tiếp nhận một chiều, mà còn được kết nối, trao đổi và phản biện.

Nhận diện những thách thức về tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng

Trong bối cảnh tâm linh đa dạng, đa tầng, đa phức hợp, đa thần và vô cùng phong phú, đối với các tôn giáo truyền thống và tín ngưỡng dân gian tại Việt Nam, trên không gian số cũng xuất hiện những thách thức mới.

Tiến sĩ Vũ Văn Chung - giảng viên Khoa Nhân học và Tôn giáo học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) phân tích: Điều dễ dàng nhìn thấy nhất chính là tốc độ lan truyền của các nội dung tôn giáo sai lệch được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo AI, với quy mô công nghiệp trên các nền tảng số.

Hiện tượng mà các nhà nghiên cứu gọi là “giáo sĩ AI” cũng đã xuất hiện trên thế giới và Việt Nam với thực trạng cắt xén hoặc xuyên tạc giáo lý, tách rời khỏi bối cảnh lịch sử, triết lý gốc, đồng thời tùy tiện gán ghép những phát ngôn như “lời Phật dạy”, hay “ý Chúa phán truyền” mà không có bất kỳ nguồn dẫn hay kiểm chứng nào, tạo ra một dạng “thẩm quyền giả”.

Bên cạnh đó, chúng ta cũng đang đối mặt với thách thức AI có thể hình thành mê tín kỹ thuật số; giả mạo lãnh đạo tâm linh; và cuối cùng là kích động định kiến tôn giáo, phân biệt đối xử.

Lợi dụng vấn đề tôn giáo, trên các nền tảng số, các thế lực thù địch xuyên tạc chính sách tôn giáo và hạ thấp uy tín của Đảng, Nhà nước. Thậm chí, có hiện tượng lợi dụng một số chức sắc, tín đồ nhận thức hạn chế hoặc tư tưởng cực đoan để lôi kéo tham gia vào các hoạt động chống phá; gây mất đoàn kết trong nội bộ tôn giáo, chia rẽ tôn giáo với chính quyền.

Đáng chú ý, tác động của những nội dung sai lệch trên không gian mạng không chỉ dừng lại ở việc gây nhiễu loạn thông tin, mà còn có thể làm méo mó nhận thức về giáo lý, đức tin và chính sách tôn giáo.

Từ đó, khoét sâu khác biệt, làm suy giảm niềm tin và ảnh hưởng tới khối đại đoàn kết dân tộc. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với các cơ sở tôn giáo, chính quyền và nền tảng số trong việc cùng xây dựng một không gian mạng lành mạnh, tôn trọng tự do tín ngưỡng, tôn giáo nhưng không dung túng cho các hành vi vi phạm pháp luật.

Bảo vệ bằng "hàng rào" pháp lý

Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 07/2026/QH16 chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2027. Lần đầu tiên, hoạt động trên môi trường số được đưa vào phạm vi điều chỉnh trực tiếp của văn bản Luật.

Luật đã bổ sung khái niệm tại khoản 17 Điều 2: "Hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng là việc tổ chức, cá nhân theo quy định của Luật này sử dụng không gian mạng để thực hiện hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo".

Luật đã chính thức nhìn nhận hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo trên không gian mạng là một thực tế xã hội mới, không còn nằm ngoài khuôn khổ điều chỉnh của pháp luật.

Tính khả thi của quy định được hiện thực hóa tại Điều 8 khi Luật thiết lập cơ chế quản lý rõ ràng: yêu cầu cá nhân, tổ chức phải thực hiện thông báo, đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi hoạt động trên không gian mạng.

Đặc biệt, Luật quy định trách nhiệm mang tính bắt buộc đối với các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng và viễn thông trong việc triển khai giải pháp kỹ thuật, phối hợp gỡ bỏ, ngăn chặn nội dung vi phạm.

Cùng với đó, khoản 6 Điều 7 bổ sung quy định nghiêm cấm hành vi: "Sử dụng không gian mạng, trí tuệ nhân tạo hoặc công nghệ để vi phạm pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo".

Những quy định mới này không chỉ nhằm xử lý vi phạm, mà chính là "hàng rào" pháp lý để bảo đảm các hoạt động tôn giáo hợp pháp trên mạng được diễn ra minh bạch, có trách nhiệm và tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.