Học cách đối diện với chính mình

Trước những thử thách, gian nan, thậm chí cả những lời cơ hiềm, nếu để lòng trở nên bạc nhược, chỉ tìm cách né tránh, đùn đẩy trách nhiệm hoặc chối bỏ sự thật, chúng ta đang tự đánh mất bản lĩnh của chính mình. Thay vì như vậy, hãy học cách đối diện, tập sống có trách nhiệm với bản thân trong mọi hoàn cảnh. Đó cũng là nền tảng để mỗi người trưởng thành và vượt qua những giới hạn của chính mình.

Trong giáo lý Phật giáo, đối diện với chính mình không phải là tự phán xét hay cố biến bản thân thành một người hoàn hảo. Đó là khả năng thấy mình như mình đang là, nhận biết rõ thân, tâm, cảm xúc và những động lực đang chi phối suy nghĩ, hành động. Quan sát để hiểu, đồng thời học cách không bị những trạng thái tâm lý ấy cuốn đi.

Đức Phật nhấn mạnh việc tự mình thấy, tự mình biết. Khi buồn, giận, sợ hãi hay tham muốn xuất hiện, trước hết cần nhận diện: “Đây là sự giận dữ đang có mặt”, thay vì lập tức đồng hóa cảm xúc ấy với bản thân và cho rằng: “Tôi là người nóng giận”. Chính sự nhận diện tỉnh thức giúp chúng ta có khoảng dừng cần thiết để không hành động theo những cảm xúc nhất thời.

Giáo lý Tứ diệu đế bắt đầu bằng việc nhìn thẳng vào khổ đau, nhận diện nguyên nhân, khả năng chấm dứt khổ đau và con đường thực hành để chuyển hóa. Chúng ta không cần phủ nhận những điều đau đớn đang hiện hữu trong lòng. Trái lại, thấy rõ nguyên nhân của khổ chính là bước đầu tiên để chuyển hóa khổ đau.

Cảm xúc, suy nghĩ và hoàn cảnh đều vận hành theo quy luật vô thường. Vì vậy, một trạng thái nặng nề hôm nay không nhất thiết quyết định con người chúng ta mãi về sau. Giáo lý vô ngã không phủ nhận sự hiện hữu của con người, mà chỉ ra rằng cái chúng ta thường gọi là “bản ngã” không phải một thực thể bất biến, độc lập và hoàn toàn làm chủ mọi thứ.

Đức Phật không dạy rằng chỉ cần cầu xin một sức mạnh bên ngoài là có thể giải quyết mọi khổ đau. Con đường tu tập đòi hỏi mỗi người phải tự quan sát, thực hành và chuyển hóa. Kinh Pháp cú, bài kệ 165, dạy: “Chính mình làm điều ác, chính mình làm nhiễm ô. Chính mình không làm điều ác, chính mình làm thanh tịnh”.

Lời dạy ấy nhắc nhở chúng ta đừng vội tìm người khác để trách cứ, mà trước hết hãy quay về nhìn lại tâm mình. Có lẽ, tinh thần đối diện với chính mình trong đạo Phật có thể đúc kết bằng ba điều: Thấy rõ mà không chạy trốn; thấy rõ mà không vội phán xét; và thấy rõ để từng bước chuyển hóa.

Là những người học hỏi và tìm hiểu giáo lý Đức Phật, chúng ta cần thận trọng trong cách nhìn nhận, đánh giá con người và sự việc. Không nên vội đưa ra kết luận, dù tích cực hay tiêu cực, khi chưa có đủ thông tin xác thực, chưa hiểu rõ bản chất vấn đề hoặc chỉ nghe những câu chuyện truyền miệng, thiếu kiểm chứng.

Càng không nên đồn đoán theo cảm tính rồi đưa ra những nhận định hồ đồ, mang tính quy chụp. Đó không chỉ là biểu hiện của sự thiếu hiểu biết mà còn có thể gây tổn thương cho người khác. Nhẹ hơn, đó là lối hành xử a dua, dễ bị chi phối bởi tâm lý đám đông, thiếu chính kiến và sự tỉnh táo cần thiết.

Trong cuộc sống, lời nói và hành động không phải lúc nào cũng song hành. Có người nói rất hay về đạo lý, nhưng những việc làm thực tế lại chưa tương xứng. Một lời nói chỉ thật sự có giá trị khi được chứng minh bằng hành động cụ thể, bằng thái độ sống và trách nhiệm đối với bản thân, cộng đồng.

Chẳng hạn, gặp một người đang đói lả, điều cần thiết trước mắt có thể là một bát cơm để họ vượt qua cơn đói, chứ không chỉ là những lời khuyên hay sự giúp đỡ chưa đáp ứng đúng nhu cầu cấp thiết. Tình thương cũng vậy, nếu chỉ dừng lại ở lời nói mà không được thể hiện bằng những hành động thiết thực, không góp phần làm vơi bớt khổ đau, thì tình thương ấy dễ trở nên mơ hồ, xa rời thực tế.

Yêu thương chân thành cần đi cùng sự hiểu biết. Muốn giúp đỡ một người, trước hết phải hiểu họ đang cần gì, đang đối diện với những khó khăn nào. Không thể chỉ dựa vào suy đoán chủ quan rồi cho rằng mình đã hiểu tất cả. Đôi khi, sự giúp đỡ thiếu hiểu biết, dù xuất phát từ thiện ý, vẫn có thể không mang lại kết quả như mong muốn.

Điều này cũng đúng trong cách chúng ta nhìn nhận và đánh giá người khác. Những người trực tiếp trải qua một hoàn cảnh thường có những trải nghiệm mà người đứng ngoài khó cảm nhận đầy đủ. Nếu chỉ quan sát qua những thông tin rời rạc, những hình ảnh không rõ ràng hoặc những lời kể một chiều, chúng ta rất dễ nhầm lẫn giữa đúng và sai, tốt và xấu, giữa bản chất sự việc với những biểu hiện bên ngoài.

Bởi vậy, đừng vội tự đặt mình vào vị trí của người phán xét, càng không nên nghĩ rằng chỉ bằng vài quan sát thoáng qua đã có thể hiểu hết cuộc đời người khác. Thực tế vốn phức tạp hơn những gì chúng ta nhìn thấy. Một con người có thể đang cố gắng vượt qua nghịch cảnh mà người ngoài không hề hay biết. Một hành động tưởng như khó hiểu đôi khi lại xuất phát từ những nguyên nhân chưa được làm sáng tỏ.

Đời sống cần gắn liền với thực tế, với những gì chúng ta đang trải nghiệm mỗi ngày. Hãy biết lắng nghe, quan sát và suy xét bằng chính kiến, thay vì để bản thân bị cuốn theo những nhận định thiếu căn cứ. Một người sống thiếu lập trường chẳng khác nào đứng giữa ngã ba, ngã tư đường, nghe tiếng còi thúc giục từ mọi phía mà vẫn không biết mình nên chọn hướng đi nào.

Sự do dự, thiếu tỉnh táo và lệ thuộc vào ý kiến người khác có thể khiến chúng ta đưa ra những quyết định sai lầm. Vì vậy, học Phật không chỉ là học cách sống hiền lành, mà còn là rèn luyện trí tuệ, bản lĩnh và khả năng nhận định đúng đắn trước những vấn đề của cuộc sống.

Sau cùng, đừng vội nói chuyện đạo lý hay rao giảng cho người khác khi chính mình vẫn chưa thực hành được những điều căn bản trong đạo làm người. Lời nói về lòng từ bi sẽ thiếu sức thuyết phục nếu bản thân còn thường xuyên gây tổn thương. Những bài học về sự bao dung sẽ trở nên sáo rỗng nếu chúng ta vẫn cố chấp, hẹp hòi trong cách đối xử với người chung quanh.

Hãy biết nhìn vào lỗi lầm của người khác để tự soi xét, rút ra bài học cho bản thân, thay vì chỉ chăm chăm phê phán. Cũng hãy đủ can đảm nhìn nhận những thiếu sót của chính mình để sửa đổi, hoàn thiện từng ngày.

Một người thật sự có bản lĩnh không phải là người chưa từng mắc sai lầm, mà là người dám đối diện với sai lầm, chịu trách nhiệm về hành động của mình và kiên trì chuyển hóa. Khi biết sống tỉnh thức, có chính kiến, có trách nhiệm và luôn hướng đến những điều thiện lành, chúng ta mới có thể vượt qua sự tầm thường của những thói quen cố hữu để trở thành một con người có giá trị giữa cuộc đời.