Chìa khóa hạnh phúc nằm ở đâu trước giông tố cuộc đời?

Báo Giác Ngộ đã có buổi trò chuyện với anh Đức Trí, tác giả cuốn sách Hành trình đi để trở về, về khoảnh khắc anh đối mặt với vô thường, sự sụp đổ của những kỳ vọng và những chuỗi ngày hoang mang, chông chênh đi tìm chính mình.

* Trong dòng chảy hối hả của thế hệ trẻ ngày nay, “thành công” thường được định nghĩa bằng những số liệu: mức lương, vị trí xã hội, hay những tài sản sở hữu trước một cột mốc tuổi tác nào đó. Anh nghĩ gì về điều này?

- Câu hỏi này chạm đúng vào một giai đoạn tôi đã sống qua rất thật - không phải từ bên ngoài quan sát, mà từ bên trong trải nghiệm. Tôi lớn lên ở Củ Chi, học Công nghệ thông tin tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và thăng tiến khá sớm. Trước tuổi ba mươi, tôi đã sở hữu nhà riêng, có một gia đình nhỏ và cuộc sống mà nhiều người mơ ước. Nếu có ai đó hỏi tôi lúc ấy rằng “thành công là gì?”, tôi sẽ không ngần ngại chỉ vào tất cả những thứ đó. Nhưng đằng sau sự ngưỡng mộ đó là áp lực phải luôn hoàn hảo, không được phép thất bại. Tôi lao đi như cỗ máy luôn cắm điện, lấp đầy khoảng trống bằng công việc để lảng tránh những bất ổn bên trong. Nói đúng nghĩa là tôi đã sống những năm tháng đủ đầy bên ngoài, nhưng thực chất lại trống rỗng bên trong. Vì thế, khi bạn hỏi tôi nghĩ gì về định nghĩa “thành công” theo số liệu - tôi nghĩ nó không sai. Nhưng nó nguy hiểm khi ta nhầm lẫn nó thành điểm đến, thay vì chỉ là phương tiện. Bởi đến một ngày, ta có thể đứng giữa tất cả những gì mình đã xây dựng và chợt không biết trả lời câu hỏi đơn giản nhất: Mình sống trên đời này để làm gì, rồi cuối cùng mọi thứ sẽ đi về đâu?

Ảnh: NVCC

* Vậy thì “Hành trình đi để trở về” của anh bắt đầu từ đâu?

- Nó bắt đầu từ những cuộc gọi điện thoại mà tôi không bao giờ muốn nhận. Năm ấy, cuộc gọi nghẹn ngào của ba lúc cuối ngày đưa tôi đến Bệnh viện Chợ Rẫy. Em trai tôi bị tai nạn nghiêm trọng. Trong những ngày ngồi bên giường bệnh, tôi mới nhận ra mình chưa bao giờ thực sự có mặt trong những bữa cơm gia đình, chưa bao giờ lắng nghe những câu chuyện tầm thường mà em hay kể. Tôi luôn bận bởi tính chất đặc thù của công việc. Luôn có việc quan trọng hơn gia đình. Nhưng hôm ký giấy cam kết đưa em về nhà trút hơi thở cuối cùng trong chính căn nhà tuổi thơ - đó là điều nặng nề nhất tôi từng làm trong đời. Không có bất kỳ thành công hay tài khoản ngân hàng nào chuẩn bị cho tôi khoảnh khắc đó. Chỉ một năm sau, một cuộc gọi khác vang lên - ba tôi ra đi đột ngột sau một tai nạn. Trong vòng hai năm, hai người thân yêu nhất lìa đời. Mọi điểm tựa vững chãi và niềm tin kiêu hãnh của tôi sụp đổ hoàn toàn, để lại một khoảng trống tê dại.

Lúc bấy giờ tôi mới nhìn thấy rõ: Chiếc áo mang tên “thành công” mà tôi mặc suốt bao năm qua thực ra chỉ là lớp vỏ che đậy nỗi sợ hãi, những vết thương tuổi thơ và khoảng trống tôi luôn né tránh. Khi biến cố đập vỡ lớp vỏ ấy, tôi buộc phải đối diện với chính mình, chân thật và trần trụi.

* Vậy, anh đã vượt qua giai đoạn đó bằng cách nào?

- Thực ra, từ “vượt qua” nghe có vẻ như tôi đã chiến đấu và chiến thắng. Nhưng không phải thế. Cái tôi học được, sau rất nhiều vấp ngã, là không vượt qua, mà đi xuyên qua - không né tránh nỗi đau, mà học cách đối diện với nó. Tôi từng nghĩ đang “đi xuyên qua” khi dấn bước vào tu tập đạo Phật, gửi mình vào các khóa thiền dài ngày, thậm chí tìm kiếm trải nghiệm huyền nhiệm qua thôi miên và kết nối lượng tử. Nhưng nhìn lại, tôi cứ ngỡ phải đi thật xa - tìm một chân lý vĩ đại nào đó ở bên ngoài - thật ra đó vẫn là một cách tinh vi hơn để bỏ chạy.

Bài học thật đến trong khóa xuất gia gieo duyên tại chùa Huyền Không - Huế. Khất thực dưới mưa rào - cả đoàn không chạy trú, cứ bước đi giữa màn nước lạnh giá - và lồng ngực lại dâng lên một hơi ấm kỳ lạ. Thiền bát nước mỗi tối: càng siết chặt, nước càng sánh và chỉ khi thả lỏng vai, mặt nước mới nằm im. Rồi những lúc quét lá sân sau, rửa bát trong bếp - tâm chợt tự biết, không cần kháng cự, không cần gồng gượng. Tôi nhận ra: “đi xuyên qua” không phải là chiến thắng nỗi đau, mà là ngừng chiến đấu với nó - và ngay lúc đó, tâm tự nó tĩnh lặng.

* Hiện nay, rất nhiều bạn trẻ gặp áp lực tâm lý lớn và tìm đến các khóa “chữa lành”, thiền tập như một cách trốn tránh áp lực xã hội. Anh nghĩ sao về điều này?

- Tôi hoàn toàn hiểu xu hướng đó - vì tôi đã từng làm y hệt vậy. Những năm đầu trên con đường tu tập, tôi cũng mang tư duy của một người kỹ thuật vào trong thiền: đặt mục tiêu, lập kế hoạch, đo lường kết quả. Thậm chí, tôi đã âm thầm tự hào vì mình “tinh tấn hơn” người khác. Đó là cái bẫy tinh vi nhất - tôi gọi nó là “cái tôi tâm linh”, chỉ khoác lên mình chiếc áo đạo hạnh. Khi ai đó tìm đến thiền hay chữa lành chỉ để thoát khỏi áp lực, họ sẽ có được vài ngày thư thái, rồi trở về thực tại và mọi thứ lại như cũ - bởi vì gốc rễ của vấn đề chưa được chạm đến. Còn tệ hơn, đôi khi sự “bình an nhân tạo” ấy lại trở thành một lớp vỏ mới, tinh vi hơn, để tiếp tục lảng tránh những gì cần đối diện.

Đạo không dành cho người né tránh khổ đau. Đạo dành cho những người dám nhìn thẳng vào vết thương và đi xuyên qua nó. Đây là điều tôi tin sâu sắc nhất sau toàn bộ hành trình của mình. Chữa lành thực sự không phải là cảm giác nhẹ nhõm thoáng qua sau một khóa retreat. Chữa lành là khi bạn trở về nhà, đối mặt với người thân khó tính, đối mặt với nỗi sợ thất bại, đối mặt với phiên bản tối nhất của chính mình - và không còn bị cuốn đi nữa.

Anh Đức Trí và hai con trai - Ảnh: NVCC

* Sau tất cả hành trình ấy, nhãn quan sống mỗi ngày của anh đã thay đổi như thế nào?

- Thay đổi lớn nhất là tôi không còn sống trong tương lai hay quá khứ nữa. Ngày trước, tôi luôn có một danh sách những thứ cần đạt được trước khi cho phép bản thân được hạnh phúc. Bây giờ, tôi nhận ra hạnh phúc không nằm ở điểm đến - nó nằm trong chất lượng của từng khoảnh khắc đang sống trong hiện tại. Thay đổi rõ nhất là tôi học được cách có mặt thực sự. Trước đây, dù ở cạnh gia đình, đầu óc tôi vẫn không ngừng chạy theo công việc. Còn bây giờ, tôi luôn hiện diện trọn vẹn với những việc trong nhà như lau nhà, rửa chén, chơi với con một cách trọn vẹn, thực sự lắng nghe vợ và người thân. Những khoảnh khắc bình dị đó mới là thứ tôi trân quý nhất. Và sâu hơn, tôi bắt đầu thấu hiểu chính mình - từng nỗi sợ, từng phản ứng, từng vết thương vẫn còn đó. Tôi không còn kháng cự trước bất cứ điều gì xảy ra nữa.

Kỳ lạ thay, khi đã đủ hiểu mình, tôi cũng bắt đầu hiểu những người xung quanh hơn - bởi ai cũng như tôi, đều bị khổ chi phối theo cách riêng của họ. Người nóng nảy hay người lạnh lùng, người tham lam hay người kiêu ngạo - phía sau đó đều là những vết thương chưa lành. Nhận ra điều đó, lòng tôi nhẹ đi rất nhiều.

Và có lẽ thay đổi quan trọng nhất: Tôi không còn sợ những khoảng trống và im lặng nữa. Trước đây, im lặng là thứ cần phải lấp đầy - bằng công việc, bằng mục tiêu, bằng tiếng ồn. Bây giờ, trong sự tĩnh lặng, tôi tìm lại được mình. Và tôi nhận ra, đó là thứ mình đã đi rất xa để tìm kiếm, trong khi nó chưa bao giờ rời bỏ mình cả. Cuốn sách “Hành trình đi để trở về” là tôi viết ra từ chính những trải nghiệm này - không phải để dạy ai, mà để chia sẻ rằng: Nếu một người từng bận rộn, từng mê mải chạy đua như tôi cũng có thể tìm lại được sự bình yên bên trong, thì bạn cũng có thể.