Chánh mạng trong thời hiện nay

Có người vì tiền mà sẵn sàng mang cả tự do của mình ra đặt cược. Có người thản nhiên trục lợi trên chính sức khỏe, sinh mạng của đồng bào mà không một chút ghê tay. Nhìn vào bối cảnh Việt Nam hôm nay, chúng ta đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc. Từ những dự án bất động sản “ma”, những bẫy lừa đảo quét sạch tiền dành dụm cả đời của biết bao gia đình lao động, cho đến từng bữa ăn hằng ngày chứa thực phẩm bẩn, hóa chất độc hại...

Những mảng tối ấy không đơn thuần là câu chuyện về quản lý và pháp luật mà còn phơi bày sự băng hoại đạo đức nghiêm trọng trong thời đại này. Chính giữa bức tranh xã hội còn nhiều mảng tối ấy, đã đến lúc chúng ta cùng nhau nhìn lại Chánh mạng để tái định hình chuẩn mực đạo đức và tinh thần trách nhiệm trong đời sống mưu sinh.

Chánh mạng (tiếng Pāli: sammā-ājīva), hiểu một cách đơn giản, là sinh kế, nghề nghiệp và phương tiện nuôi sống bản thân, gia đình bằng con đường chân chánh; kiên quyết từ bỏ những ngành nghề hoặc thủ đoạn gây tổn hại đến bản thân, cộng đồng và muôn loài. Trong Kinh Phân tích về Đạo thuộc Tương Ưng Bộ (SN 45.8), Đức Phật dạy ngắn gọn mà trực diện: “Và này các Tỷ-kheo, thế nào là Chánh mạng? Ở đây, này các Tỷ-kheo, vị Thánh đệ tử đoạn trừ tà mạng, nuôi sống với Chánh mạng. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là Chánh mạng”. Bước đi đầu tiên và có tính quyết định của Chánh mạng chính là dũng cảm đoạn trừ tà mạng, kiên quyết nói không với những nguồn lợi bất chính, vi phạm pháp luật hoặc gây tổn hại đến con người và muôn loài.

Đối với giới xuất gia, Kinh tạng và Luật tạng có hệ thống chỉ dẫn nghiêm cẩn nhằm phân định những phương cách nuôi mạng chân chánh với những cách thức không phù hợp đời sống phạm hạnh. Trong truyền thống luận giải Theravāda, nội dung này được gọi là “nuôi mạng thanh tịnh giới” (ājīva-pārisuddhi-sīla), một trong bốn loại thanh tịnh giới mà vị Tỷ-kheo cần gìn giữ và thực hành.

Với người tu tập tại gia, Đức Phật khuyên tránh năm loại hình buôn bán bất thiện. Kinh Người buôn bán thuộc Tăng Chi Bộ (AN 5.177) ghi: “Này các Tỷ-kheo, có năm nghề buôn bán mà người cư sĩ không nên làm. Thế nào là năm? Buôn bán đao kiếm, buôn bán người, buôn bán thịt, buôn bán rượu và buôn bán thuốc độc. Năm nghề buôn bán này, này các Tỷ-kheo, người cư sĩ không nên làm”.

Ranh giới giữa Chánh mạng và tà mạng đôi khi không chỉ nằm ở tên gọi ngành nghề hoặc tính hợp pháp, mà còn nằm ở động cơ nội tâm và cách thức thực hiện. Cùng một tấm bằng hay giấy phép kinh doanh, nhưng nếu công việc bị chi phối bởi tham - đặt lợi nhuận lên trên sự an toàn của khách hàng; sân - dùng thủ đoạn chèn ép, hạ bệ; và si - mù quáng tin rằng gian dối không để lại hậu quả, thì sinh kế ấy đã rời xa Chánh mạng. Trong thời đại số, tinh thần này còn được thể hiện qua việc không kinh doanh dữ liệu cá nhân trái pháp luật, không phát tán nội dung độc hại hoặc thao túng tâm lý người dùng để trục lợi.

Nghề tư vấn du học, xét về bản chất, là công việc kết nối tri thức, mở ra cánh cửa tương lai cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, nếu tư vấn viên hướng dẫn học sinh hoặc gia đình gian lận, làm giả hồ sơ tài chính, bảng điểm, bằng cấp để “lách” quy định của cơ quan ngoại giao; cố tình chèo kéo học sinh vào những trường có chất lượng thấp chỉ vì nơi đó trả mức hoa hồng cao cho trung tâm; che giấu thông tin rủi ro, thổi phồng cơ hội việc làm, định cư và thu nhập từ việc làm thêm để thuyết phục phụ huynh xuống tiền, dù biết rõ khả năng tài chính hoặc năng lực của học sinh không thể đáp ứng; rồi mặc học sinh tự xoay xở giữa xứ người khi gặp sự cố... thì đó là tà mạng. Khi nào công việc ấy là Chánh mạng? Đó là khi tư vấn viên dựa trên sự thật và năng lực thực tế, đánh giá đúng sức học, tâm lý và điều kiện tài chính của gia đình để định hướng lộ trình phù hợp; sẵn sàng khuyên gia đình hoãn hoặc từ bỏ ý định nếu nhận thấy rủi ro quá lớn.

Hacker mũ trắng, hay chuyên gia an ninh mạng, có thể xâm nhập hệ thống, kiểm thử cơ chế bảo mật và cài mã thử nghiệm; nhìn bề ngoài, những thao tác ấy gần giống hành vi tấn công mạng trái phép. Nhưng đó có thể là Chánh mạng khi chuyên gia được chủ sở hữu hệ thống cho phép, thực hiện đúng phạm vi thỏa thuận, chủ động tìm lỗ hổng để cảnh báo và giúp tổ chức gia cố hệ thống, bảo vệ tài sản cùng dữ liệu cá nhân của hàng triệu người trước các cuộc tấn công của tội phạm mạng. Chánh mạng chưa bao giờ là một chiếc nhãn cố định được dán lên bất kỳ danh xưng nghề nghiệp nào.

Bàn về Chánh mạng, chúng ta luôn có hai vế song hành: điều ta làm, tức mục đích, và cách ta làm, tức tâm thế. Trong đó, cách ta gửi gắm tâm thức vào từng công việc có giá trị chẳng kém gì mục tiêu của công việc ấy. Chúng ta đã thừa hưởng những mô hình vận hành vốn tôn thờ lợi nhuận ngắn hạn, bóc lột sức lao động của số đông và tàn phá môi trường sống. Nhưng guồng quay đó không nhất thiết phải tiếp diễn. Giữa làn sóng khởi nghiệp và tinh thần phát triển bền vững đang lan tỏa tại Việt Nam, Chánh mạng thôi thúc các chủ doanh nghiệp lẫn người làm quản lý tái định hình chuẩn mực của thành công và tinh thần lãnh đạo tỉnh thức.

Tựa như lời thề Hippocrates của người thầy thuốc, Chánh mạng chính là lời nguyện đạo đức trong suốt một đời mưu sinh. Và khi việc mưu sinh chạm đến độ chín của Chánh mạng, ranh giới giữa “đi làm” và “tu tập” dần được xóa nhòa. Công việc nơi công sở Việt Nam hiện đại, với guồng quay KPI, những buổi tăng ca muộn hay áp lực mưu sinh để chăm lo gia đình, hoàn toàn có thể trở thành môi trường thực tập tỉnh thức và con đường thực hành Chánh mạng thiết thực nhất.

Trong tâm lý đại chúng, nhiều người coi đi làm chỉ là “đánh đổi mồ hôi lấy cơm áo gạo tiền”. Nhưng Chánh mạng không chỉ dừng lại ở việc tránh các nghề bất thiện như buôn bán chất độc, gian thương, lừa đảo, mà còn hướng con người đến việc chuyển hóa năng lực bản thân thành giá trị nâng đỡ người khác. Dù bạn là một kỹ sư công nghệ tại Hà Nội, một barista pha cà phê ở Sài Gòn hay người làm nông nghiệp sạch ở Đà Lạt, khi bạn gửi gắm sự tử tế vào sản phẩm, công việc đó đã mang tinh thần phụng sự. Một bác tài xe công nghệ lái xe an toàn, đưa khách về nhà; một cô giáo mầm non kiên nhẫn chăm từng bữa ăn cho trẻ; hay một người thợ cơ khí cẩn trọng kiểm tra từng con ốc - tất cả đều đang âm thầm bảo vệ sự an toàn cho cộng đồng.