Bác Hồ và việc thực hành lời Phật dạy nhân 115 năm ngày Bác ra đi tìm đường cứu nước

Trong cuộc đời mình, tôi luôn tâm niệm rằng: điều quý giá nhất không phải là biết nhiều, nói hay hay đọc thật nhiều sách, mà là thực hành được điều mình học. Người xưa nói: “Học mà không hành thì vô ích”. Đức Phật cũng dạy rằng trí tuệ chân thật chỉ xuất hiện khi giáo pháp được đem vào đời sống. Và khi nhìn lại cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh, điều khiến tôi xúc động sâu sắc không phải chỉ là tầm vóc vĩ nhân, mà còn là cách Người âm thầm sống và thực hành rất nhiều điều gần với tinh thần lời Phật dạy.

Nhân 115 năm Bác ra đi tìm được cứu nước, tôi ngồi đọc lại, đọc nhiều lần tác phẩm Đường Kách Mệnh, một trong những tác phẩm của Bác mà tôi đọc nhiều lần nhất và nghiên cứu kỹ lưỡng nhất. Tôi mở các phiên bản in trên các chất liệu, các kích cỡ và vào những khoảng thời gian khác nhau ra đọc, ngắm và suy ngẫm. Tôi xem kỹ nhất là phiên bản sách tí hon Miniature Book vừa mới xuất bản với kích thước chỉ 3,5cm x 5,0 cm đựng trong hộp rất đẹp và sang trọng.

Rồi tôi lại ngồi ngắm tác phẩm xuất bản tí hon thứ 3 với cùng kích thước Tuyên ngôn độc lập. Và cùng trong cuốn này còn có thêm 2 tác phẩm khác là Hịch tướng sĩ và Bình Ngô đại cáo. Thật sự xúc động và suy ngẫm về những gì học được từ Danh nhân Văn hóa Hồ Chí Minh. Quá nhiều!

Chủ tịch Hồ Chí Minh không tự nhận mình là một Phật tử theo nghĩa thông thường. Bác cũng không thuyết pháp, không giảng Kinh. Nhưng có những con người không nói nhiều về đạo mà lại sống rất gần đạo. Bởi đạo không chỉ nằm ở lời nói mà nằm trong từng cách sống, từng hành động và từng sự đối đãi với con người.

Đức Phật dạy: “Không làm các điều ác; Thành tựu các hạnh lành; Giữ tâm ý trong sạch; Chính lời chư Phật dạy.” Ngẫm lại cuộc đời Bác Hồ, ta thấy ba điều ấy hiện diện rất rõ.

Điều đầu tiên là lòng từ bi. Từ bi trong đạo Phật không đơn thuần là thương người. Từ bi là hiểu nỗi khổ của người khác và mong giúp họ bớt khổ. Cả cuộc đời Bác là hành trình vì nỗi khổ của nhân dân, của đất nước. Người ra đi tìm đường cứu nước không phải để tìm quyền lực hay danh vọng cho riêng mình. Người ra đi vì nhìn thấy dân tộc đang chịu khổ. Và suốt cuộc đời ấy, điều Bác đau đáu nhất vẫn là con người.

Có lần Bác nói: “Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành.” Đó là lời của một vị lãnh tụ. Nhưng cũng là tiếng nói của một trái tim đầy tình thương.

Trong Phật giáo, hạnh nguyện cứu khổ là hạnh của Bồ Tát. Một người quên mình vì lợi ích số đông, lấy niềm vui của người khác làm niềm vui của mình – đó chính là tinh thần Bồ Tát đạo.

Điều thứ hai Bác thực hành rất sâu là lối sống vô ngã và giản dị. Đức Phật dạy rằng đau khổ lớn nhất của con người bắt nguồn từ chấp ngã – quá đặt cái tôi lên trên tất cả. Càng nắm giữ, càng sở hữu, càng muốn nhiều cho mình thì càng dễ khổ.

Bác Hồ sống khác. Một căn nhà sàn nhỏ. Một đôi dép cao su. Một bộ quần áo ka ki bạc màu. Bữa ăn thanh đạm. Cuộc sống vô cùng giản dị. Có người cho rằng đó chỉ là đức tính tiết kiệm. Nhưng tôi nghĩ sâu hơn thế. Đó còn là sự buông bớt cái tôi, buông bớt nhu cầu hưởng thụ cho bản thân. Người lãnh đạo mà sống thanh bạch thì sức mạnh đạo đức lan tỏa rất lớn.

Đức Phật từng dạy rằng chiến thắng vạn quân không bằng chiến thắng chính mình. Chiến thắng tham muốn của bản thân là chiến thắng khó nhất. Bác Hồ đã thực hành điều đó bằng chính đời sống của mình.

Điều thứ ba khiến tôi suy ngẫm rất nhiều là hạnh nhẫn nhục và bao dung. Trong kinh Phật, nhẫn không phải là chịu đựng yếu đuối. Nhẫn là sức mạnh nội tâm. Bác từng trải qua tù đày, lưu lạc, bệnh tật, gian nan và vô vàn thử thách. Nhưng điều đáng quý là Người không để nghịch cảnh làm tâm mình trở nên cay nghiệt. Ngay cả với những người từng lầm lỗi, Bác vẫn tìm cách cảm hóa bằng tình thương.

Đạo Phật nói rằng: lấy oán báo oán thì oán mãi chồng chất; lấy từ bi báo oán thì oán mới tiêu tan. Có lẽ Bác hiểu rất sâu điều ấy. Trong cuộc sống hôm nay, chúng ta học Bác rất nhiều điều. Nhưng đôi khi chúng ta chỉ học những điều lớn lao mà quên mất những điều rất nhỏ. Ta nói yêu thương nhưng dễ nổi nóng. Ta nói sống đơn giản nhưng lại thích tích lũy quá nhiều. Ta nói học Phật nhưng ít thực hành. Ta nói học Bác nhưng đôi khi chỉ dừng ở khẩu hiệu.

Điều tôi học được ở Bác không phải là những điều quá lớn. Điều tôi học được là cứ thực hành từng chút một. Mỗi ngày bớt ích kỷ một chút. Mỗi ngày bớt nóng giận một chút. Mỗi ngày nói lời tử tế hơn một chút. Mỗi ngày sống giản dị hơn một chút. Mỗi ngày nghĩ cho người khác nhiều hơn một chút. Chút một nhưng phải đều đặn hàng ngày, thậm chí hàng giờ.  Đó cũng chính là hành trình tu tập.

Có người từng hỏi: “Bác Hồ có phải là người thực hành lời Phật dạy không?” Tôi nghĩ câu trả lời không nằm ở danh xưng. Đạo Phật không nằm ở việc ta gọi mình là gì. Đạo Phật nằm ở cách ta sống. Và nếu nhìn vào lòng từ bi, sự giản dị, tinh thần vị tha, sự bao dung và đời sống quên mình vì người khác, tôi thấy ở Bác rất nhiều phẩm chất gần với tinh thần Phật Pháp.

Để rồi mỗi lần đọc về Bác, tôi lại nhớ đến một lời dạy của Đức Phật: “Hương của các loài hoa không bay ngược chiều gió. Chỉ có hương người đức hạnh tỏa ngược khắp muôn phương.”

Có những con người đã đi xa. Nhưng hương của đời sống đẹp vẫn còn ở lại. Bác Hồ là một người như thế. Nhân ngày 5.6, đúng 115 năm Bác ra đi tìm đường cứu nước, chúng tôi trân trọng những tác phẩm của Bác, mang ra đọc lại và nghiên cứu kỹ hơn.

Chúng tôi và các cộng sự cùng các học trò ngồi toạ thiền và Pháp đàm. Chúng tôi học theo hạnh giản dị và tâm Phật của Bác. Chúng tôi cùng nhau chiêm nghiệm, kết hợp cuộc sống và công việc thường ngày của những cư sĩ tại gia với tinh thần học Phật, văn hóa đọc, lãnh đạo bằng đạo đức và thực hành trong đời sống. Tự nhiên ai cũng thấy có chiều sâu hơn, giàu suy ngẫm hơn, trải nghiệm rõ ràng hơn chứ không chỉ nghiên cứu học thuật thuần túy.

Biết ơn Bác, DANH NHÂN VĂN HOÁ THẾ GIỚI Hồ Chí Minh./.

* TS Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch công ty sách Thái Hà viết nhân ngày 5.6.2026, đúng 115 năm Bác ra đi tìm đường cứu nước.