12 dòng họ và truyền thuyết về tổ tiên người Dao

Theo các tác giả Lê Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng và Nguyễn Nam Tiến trong cuốn sách "Người Dao ở Việt Nam" (NXB Khoa học Xã hội, 1971) Bàn Hồ là một Long Khuyển, sinh vật thần thoại mang hình dáng kết hợp giữa rồng và chó.

Trong truyền thuyết, vua Bình Hoàng phải đối mặt với kẻ thù là Cao Vương, một thế lực gây nguy hiểm lớn. Để giải quyết mối nguy này, Bàn Hồ đã nhận nhiệm vụ tiêu diệt Cao Vương và hoàn thành sứ mệnh bằng sự dũng cảm, trung thành và thông minh.

Để ghi nhận công lao to lớn đó, vua Bình Hoàng gả cung nữ cho Bàn Hồ. Từ cuộc hôn nhân này, 12 dòng họ đầu tiên của người Dao ra đời, trở thành nền tảng văn hóa và tín ngưỡng, gắn kết thiêng liêng giữa các thế hệ người Dao.

Khi vua Bình Hoàng chết, Bàn Hồ lên làm vua, tức Bàn Vương. Ông sống giản dị, dạy dân cách trồng lúa, dệt vải... nên được yêu quý. Sau khi chết, Bàn Vương được người Dao đưa lên bàn thờ tổ tiên và làm lễ cúng.

Hình tượng Long Khuyển trong truyền thuyết Bàn Vương là một sáng tạo thần thoại đặc sắc, kết hợp giữa yếu tố siêu nhiên (rồng) và đời sống thực (chó). Rồng, trong tín ngưỡng Á Đông, đại diện cho quyền uy, sức mạnh siêu nhiên và khả năng bảo trợ từ thiên nhiên, trong khi chó, một loài vật gần gũi với con người, được nhân cách hóa để biểu thị lòng trung thành, tinh thần bảo vệ và sự đoàn kết.

Sự kết hợp giữa hai yếu tố này không chỉ tạo nên hình tượng tổ tiên vừa thiêng liêng vừa gần gũi, mà còn khắc họa triết lý sống của người Dao: Tổ tiên không chỉ tồn tại như những thực thể thần thánh xa vời mà còn là người bảo hộ, luôn hiện diện để dẫn dắt và che chở con cháu.

Lễ cúng Bàn Vương: Nhắc nhớ về cội nguồn

Kể từ đó đến nay, qua nhiều thế hệ, con cháu người Dao đều tổ chức cúng tạ Bàn Vương để tưởng nhớ vị sư tổ anh hùng trong lòng dân tộc, giáo dục truyền thống về lòng dũng cảm, tự tin, cũng là dịp cầu mong Bàn Vương che trở cho con cháu được bình an, may mắn.

Tục thờ cúng Bàn Vương ăn sâu vào tâm thức người Dao, đáp ứng nhu cầu tâm linh đồng thời phản chiếu giá trị cùng những biến đổi trong đời sống của cộng đồng dân tộc.

Tùy vào mỗi nhóm người Dao mà thời gian thực hiện lễ cúng khác nhau, nhưng nhìn chung tục cúng Bàn Vương cơ bản giống nhau. Người Dao đỏ 5 năm cúng 1 lần, nhưng có họ trong ngành Dao đỏ 9 năm cúng 1 lần, có dòng họ 12 năm cúng 1 lần. Người Dao áo dài ít khi cúng Bàn Vương trong lễ cúng riêng, mà thường cúng Bàn Vương trong các lễ làm chay, lễ cấp sắc hay cúng Tổ tiên.

Lễ cúng Bàn Vương trải qua 7 bước. Đầu tiên mời Bàn Vương và thần linh về dự lễ; thứ hai là thổi tù và báo hiệu Bàn Vương đến nhận lễ; dâng hương. Tiếp tới dâng lễ tạ ơn Bàn Vương; thứ tư múa gọi nhờ thiên linh thổ địa nghênh đón Bàn Vương và Kể sơ lược tiểu sử, vóc dáng của Bàn Vương từ khi ra đời.

Tiếp theo bước 6 là múa gậy thể hiện Bàn Vương, các thần linh, thổ địa xuống đàn nhận lễ vật; ca hát vui cùng Bàn Vương ở đàn cúng. Cuối cùng là hóa vàng tiễn Bàn Vương về trời.

“

Với giá trị tiêu biểu, Lễ cúng Bàn Vương của người Dao Đỏ được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 779/QĐ-BVHTTDL ngày 04/4/2022.

Sau khi cúng Bàn vương, tất cả dân làng quây quần cùng nhau dự bữa cơm. Khi đó thầy cúng thổi tù và mời gọi Bàn Vương và các vị thần linh về hưởng lễ, chứng minh lễ vật và lòng thành của 12 dòng họ dâng lên. Các thầy rung chuông tập hợp mọi người cúng vào múa chuông, múa gậy thể hiện sức mạnh đoàn kết đánh đuổi ngoại xâm và các nghi lễ xua đuổi tà ma xấu ác, đem lại bình yên may mắn cho con cháu.

Tục thờ cúng Bàn Vương mang tính biểu tượng cho sự thống nhất về nguồn gốc của người Dao, thể hiện sự biết ơn với tổ tiên đã sinh ra họ. Lễ cúng Bàn Vương nhằm cầu cho mưa thuận gió hòa, hoa màu tươi tốt, cho con cháu người Dao đời đời ấm no, hạnh phúc.

Tục thờ cúng Bàn Vương cũng cho thấy cách người Dao gìn giữ ký ức cộng đồng bằng nghi lễ. Mỗi lần cúng Bàn Vương là một lần con cháu nhắc lại câu chuyện về nguồn cội, về 12 dòng họ đầu tiên, về công lao của tổ tiên đã che chở, dẫn dắt cộng đồng.

Nghi lễ ấy không chỉ để cầu may, mong cho cuộc sống no đủ, mà còn là dịp củng cố ý thức đoàn kết, nhắc nhở các thế hệ sau không quên nguồn cội của mình.